و دركات خود را معاينه كند ، و يا با سعادت تمام كه صورت كمال آن حبّ خداوندگار است ، و يا با شقاوت كامل كه باطن آن بغض حق است ، از دنيا خارج شود . و در اخبار و آثار « 1 » و مكاشفات بزرگان « 2 » اين معنى بسيار مذكور است .
انسان اگر احتمال هم بدهد كه حبّ دنيا موجب چنين مفسدهاى است و منتهى به سوء عاقبت شود ، بايد لحظه [ اى ] آرام نگيرد تا اين حبّ را از دل ريشه كن كند ، و البته با رياضات علمى و عملى ممكن است انسان موفق به اين مقصد شود .
آرى در ابتداء امر ، ورود در هر يك از مقامات عارفين و قطع هر مرحله از مراحل سلوك مشكل به نظر آيد . شيطان و نفس نيز به اين معنى كمك كند كه انسان را نگذارد وارد سلوك شود ، ولى پس از ورود كم كم راه سهل و طريق آسان شود ؛ هر قدمى كه در راه حق و آخرت ، انسان بردارد ، براى قدم ديگر ، نور هدايت الهى راه را روشن كند و سلوك را سهل و آسان فرمايد .
فصل سوّم در بيان آنكه « فهم » از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است ، و « حمق » از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است
اگر مراد از فهم شدّت ذكاء و سرعت انتقال يا صفاى باطن - كه لازمهء آن ، سرعت تفطّن و انتقال است - باشد ، فطرى بودن آن براى آن است كه افاضه نعمت وجود و كمال وجود از جانب ذات مقدّس است ، و آنچه از جانب آن
هامش
( 1 ) - نگاه كنيد به : بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 173 ، باب 7 ؛ علم اليقين ، فيض كاشاني ( ره ) ، ج 2 ، ص 853 .
( 2 ) - مراجعه شود به : إحياء علوم الدّين ، غزالى ، ج 3 ، ص 214 .