كلّى است از براى بنى آدم كه بايد خود را به مقام آدميّت كه تعلّم اسماء است برسانند ، و نظر آنها به موجودات ، نظر آيه و اسم باشد ؛ نه نظر ابليس كه نظر استقلال است .
و خداى تعالى در اوّل سوره [ اى ] كه به پيغمبر خود نازل نمود فرموده :
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ » .
« 1 »
و اين آيات شريفه را دليل بر تقدم علم از تمام فضايل دانستهاند ؛ به وجوهى :
اوّل ، آن كه در به دو نزول وحى و مفتتح كتاب كريم خود ، پس از نعمت خلقت ، نعمت علم را گوشزد رسول خود فرموده . پس اگر فضيلتى بالاتر از علم متصوّر بود ، مناسب بود آن را ذكر فرموده باشد .
دوّم ، آن كه وجه تناسب بين آيات شريفه در اين سوره - كه در يك آيه فرمايد خلق انسان را از علق فرموده ، و پسِ آن مقام تعليم به قلم و تعليم ما لَمْ يَعْلَم را ذكر فرمايد - آن است كه مقام قدرت خود را مىخواهد گوشزد كند كه از يك مادهء كثيفه متعفّنه كه أخسّ موجود است ، يك موجود شريف عالمى خلق فرمود كه اشرف كائنات است ، و اگر علم اشرف فضايل انسانيه نباشد ، مناسب نباشد ذكر آن در اين مقام .
سوّم ، آن كه ترتّب حكم بر وصفى ، مشعر به عليت است ، و حق تعالى در اين آيات خود را به اكرميّت توصيف فرموده ، و تعليم را بر آن مرتب فرموده ،
هامش
( 1 ) - بخوان بنام پروردگارت كه آفريد ، آفريد انسان را از لختهء خونى ، بخوان و پروردگار تو ارجمندترين است ، خدايى كه بوسيلهء قلم آموزش داد ، به آدمى آنچه را كه نمىدانست بياموخت . ( عَلَق / 5 - 1 ) .