هستند ، و چون علم با كمال مطلق مساوق است ، پس عشق به كمالْ عشق به علم است ، و همين طور جهل نيز با نقصان توأم و مساوق است . علاوه ، خود علم نيز به عنوان خود ، مورد علاقه فطرت و جهل مورد تنفر آن است ، چنانچه از مراجعه به فطرت بشر ظاهر شود .
غايت امر آن كه در تشخيص علوم ، خلاف بين آنها هست ، و اين خلاف نيز از احتجاب فطرت است ، و الّا علم مطلق مورد عشق و علاقه فطرت است . و بايد دانست كه علم به اين معنى مشهور پيش عامّه كه عبارت از علم به مفاهيم و عناوين و علم ارتسامى است ، مورد عشق فطرت نيست ؛ زيرا كه اينها گرچه يك وجهه [ اى ] در آن نيز باشد ، ولى از جهاتى ناقص هستند ، و هر چه در او نقص باشد از حدود عشق فطرت خارج است . پس جميع علوم جزئيه و كليهء مفهوميّه ، مورد عشق فطرت نخواهد بود ، حتى علم باللَّه و شئون ذاتيّه و صفاتيّه و افعاليّه .
بلكه مورد علاقه و عشق فطرت ، معرفت به طور مشاهدهء حضوريه است كه به رفع حجب حاصل شود ، و حجب همه به نقص و عدم برگردد و آن گاه فطرت به معشوق و مطلوب خود رسد كه جميع حجب ظلمانيّه و نورانيّه از ميان برخيزد . پس شهود جمال جميل مطلق ، بىحجاب تعيّنات رخ دهد ، و در اين مشاهده شهودِ « كُلّ الكمال » حاصل شود ، و فطرت به محبوب خود برسد ؛
« أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ »
« 1 »
« وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ »
« 2 » - وَ إلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَ الْمَآبُ .
و از اين بيانات و مطالب سابق بر اين ، معلوم شود كه علم از لوازم فطرت
هامش
( 1 ) - آگاه باشيد ، با ياد خدا ، دلها آرام مىگيرد . ( رعد / 28 ) .
( 2 ) - و بازگشت [ همگان ] به سوى خدا است . ( آل عمران / 28 ؛ نور / 42 ) .