نورانيّه اشياء باشد كه ملازم با معرفت اللَّه است . و شأن عقل ، ادراك آن جهت نورانيّه است كه آيات الهيّه هستند ، و شأن وهم و جهل ، ادراك تعيّنات اشياء است كه جهالت مركّبه است و سراب است و باطل و بىحقيقت .
« ألا كُلُّ شَيءٍ ما خَلَا اللّهَ باطِلٌ » .
« 1 »
و از رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - منقول است كه فرموده : « اين شعر لبيد راستترين شعرى است كه عرب گفته است » . « 2 »
فصل دوّم [ در بيان آنكه علم از افضل فضايل است ]
بدان كه علم ، از افضل كمالات و اعظم فضايل است ؛ چه كه آن از اشرف اسماء الهيّه و از صفات موجود بما هو موجود است . و نظام وجود و طراز غيب و شهود ، به بركت علم منتظم شده ، و هر موجودى تحقّقش به اين حقيقت شريفه زيادتر بود ، به مقام مقدّس حق و مرتبه قدس واجبى نزديكتر است ؛ بلكه علم و وجود ، مساوق هستند ، و هر جا شعاع هستى افتاده ، به همان اندازه شعاع نور علم افتاده است . از اين جهت ، خلوّ از تمام حقيقت علم ، خلوّ از تمام حقيقت وجود است ، و خالى از آن ، معدوم مطلق است .
و اين مطلب ، به برهان متين پيوسته است كه دار وجود ، دار علم است ، و ذرهاى از موجودات حتى جمادات و نباتات خالى از علم نيستند ، و به اندازهء حظّ
هامش
( 1 ) - تمام بيت اين است :أَلا كُلُّ شىءٍ ما خَلا اللّهُ باطِلٌ * و كُلُّ نَعيمٍ لا مَحالَة زائِلٌ( ديوان لبيد ، ص 148 ) .
( 2 ) - علم اليقين ، فيض كاشاني ، ج 1 ، ص 106 .