و اهل معرفت گويند كه اين موذيات كه بر انسان در قبر مسلَّط شود ، ظهور ملكوت اخلاق ذميمه است « 1 » . و اين اخلاق ذميمه هم در اين عالم نيز انسان را فشار دهد و اذيت كند ؛ لكن چون نفس در غلاف طبيعت است به واسطهء غلبهء خدر طبيعت بر آن ، از ملكوت خود غافل است ، و قدرت تامّهء ملكوتيه نيز در آن ظاهر نشده است . از اين جهت ، از انواع موذيات موجوده در باطن نفس غافل و احساس آنها را نكند .
و چون نشئه ملك به ملكوت عالم قبر و برزخ تبديل شد ، بساط ظاهر برچيده شود ، و صفحهء باطن ظاهر شود ، و غيب نفس شهادت شود ، و ملكات باطنه محسوس و ظاهر گردد ، و به صورتهاى مناسبه جلوه كند ، و انسان خود را مبتلا و محصور در انواع بليّات و موذيات بيند ، و انواع ظلمتها و كدورتها و وحشتها به او احاطه كند .
و اگر به اين فشارها و زحمت و ذلّت و عذابهاى برزخى و قبرى رفع كدورتهاى نفسانى شد و اجانب و غرائب فطرت زايل شد ، در قيامت به سعادت رسد ، و در ظلّ عنايات شافعان - عليهم السلام - به مقام كريم موعود خود رسد . و اگر خداى نخواسته ريشهء اخلاق فاسده و ظلمات و كدورتهاى نفسانيه ، بكلّى زايل نشد ، در اهوال و عذابهاى روز قيامت و مواقف پنجاهگانه « 2 » آن واقع شود ، و در تحت فشارها و عذابهاى بيشترى واقع گردد ، تا بلكه امر به عذاب سخت جهنم منتهى نشود . و اگر در اين مواقف هولناك نيز نور فطرت غلبه نكرد ، كار
هامش
( 1 ) - علم اليقين ، فيض كاشاني ( ره ) ، ج 2 ، ص 876 و 883 . اين مطلب از بعضى از روايات نيز استفاده مىشود ، نگاه كنيد به : بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 224 ، كتاب العدل و المعاد ، باب 8 ، أحاديث 25 - 26 .
( 2 ) - نگاه كنيد به : بحار الأنوار ، ج 7 ، ص 126 ، كتاب العدل و المعاد ، باب 6 ، أحاديث 3 و 5 .