نفسانيه نيست الّا آنكه آن را تا در اين عالم است انسان مىتواند اصلاح كند ، گرچه در نفس ريشه كرده باشد و ملكه شده باشد و مستحكم گرديده باشد .
غايت امر آن كه در شدت و كثرت رياضات نفسانيّه فرق مىكند ، و هر چه مشكل و سخت و محتاج به مشاقّ بدنى و رياضات روحيه باشد ارزش دارد ؛ زيرا كه باز هر چه هست تا انسان در اين نشئه است در تحت اختيار خود و با اعمال عبادى و امثال آن انجام مىگيرد .
ولى خداى نخواسته ، اگر انسان با ملكات فاسده و اوصاف خبيثه به عالم ديگر منتقل شود ، اگر نور فطرت و ايمان در باطن ذاتش محفوظ باشد نيز ، اصلاح و تزكيه و تصفيهء نفس از تحت اختيار او خارج شود ؛ بلكه قبل از خروج روح از بدن نيز اختيار سلب شود ، و طرق ديگرى براى اصلاح او به كار برده شود ؛ مثل سختيها و فشارهاى حال احتضار و قبض روح و وحشتهاى رؤيت ملائكهء موكّلهء به اين عمل - كه مأمورين غلاظ و شداد حقّند - ، و مثل ظلمتها و فشارهاى قبر بلكه عذابهاى گوناگون قبر كه از عوالم غيبيه است ؛ چنانچه در روايت است از حضرت رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - كه : « قبر يا باغى از باغستانهاى بهشت و يا گودالى از گودالهاى جهنم است » . « 1 »
و در روايت است از حضرت صادق كه : « مسلط مىشود بر كافر در قبرش نود و نُه اژدها كه اگر يكى از آنها نفخه كند به زمين ، هر گز درختى از زمين روئيده نشود » . « 2 »
هامش
( 1 ) - متن حديث نبوي اين است :
« القَبْرُ إمّا رَوْضَةٌ مِنْ رِياضِ الجَنَّةِ أوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النّيِرانِ » .
( بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 205 ، كتاب العدل و المعاد ، باب 8 ) .
( 2 ) - متن روايت چنين است :
« أنَّهُ يُسَلَّطُ عَلَى الكافِرِ في قَبْرِهِ تِسْعَةٌ وَ تِسْعُونَ تِنّيناً . . . لَوْ أنَّ تِنّيناً مِنْها نَفَخَ فيِ الأرْضِ لَمْ تُنْبِتْ زَرْعاً » .
( بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 218 ، كتاب العدل و المعاد ، باب 8 ، حديث 13 ) .