و پس از اين مرحله ، تربيتهاى خارجى از معلّمان و مربّيان - غير پدر و مادر - است كه آن را نيز در اول امر ، پدر كفيل است ، و صحت و فساد در اين مرحله به ذمهء پدر است . و البته انتخاب معلم متديّن خوش عقيده خوش اخلاق ، و مدرسه و معلّم خانه مناسبِ دينىِ اخلاقىِ مهذّب ، در تربيت ابتدائى طفل دخالت تامّ تمام دارد . چه بسا باشد كه نقشه سعادت و شقاوت طفل در اين مرحله ، ريخته شود و تزريقات معلّمين ، يا شفاى امراض و يا سمّ قاتل است كه عهدهدار آن پدر است .
و از اين مرحله كه گذشت ، كم كم حد رشد و بلوغ پيش مىآيد ، و استقلال فكر و نظر و ايام جوانى مىرسد . و انسان در اين مرحله ، خود كفيل سعادت خود و ضامن شقاوت و بدبختى خود است ، و هر قدم كه به ايام نونهالى و جوانى نزديكتر است ، تحصيل سعادت آسانتر و سهلتر و استقرار آن بيشتر است ؛ چون صفحهء نفس از نقوش خاليتر و به سادگى نزديكتر است . و اگر تا اين مرحلهء از عمر ، داراى اخلاق زشت يا عادت و عمل ناهنجارى باشد ، چندان محكم و مستحكم نشده و به مقدارى مراقبت و مواظبت مىتوان آن را تصفيه و تزكيه نمود ، و ريشه اخلاق زشت را از بن كند ؛ چون نهال نورسى كه چندان ريشه در زمين ندوانده با مختصر فشار و كمى زحمت مىتوان آن را از جاى كند . ولى چون مدتى سهْلانگارى شد و انسان درصدد اصلاح و قلع ماده فساد برنيامد كم كم درخت فساد برومند شده و كهن گردد ، و ريشههاى آن سخت پنجه به زمينِ دل ، بند كند كه با روزگارهاى دراز و رياضتهاى بسيار نيز انسان كمتر موفّق به تصفيهء آن شود ، و شايد عمر مجال ندهد و روزگار مهلت ندهد كه انسان اصلاح خود كند ؛ چون درخت كهنى كه پنجه و ريشهء خود را به زمين ، سخت و محكم بند نموده كه با زحمتهاى بسيار و رنجهاى فراوان نتوان آن را از بيخ و بن درآورد :
شرح حديث جنود عقل و جهل ( فارسى ) — صفحة 156
مساهمون: السيد الخميني
ص١٥٦