است « 1 » - اين عمل را بكند ؛ اميد هست خداوند از او دستگيرى كند . و البته در هر حال ، از نقص و عجز خود و از رحمت و قدرت حق ، غافل نباشد ، و دست حاجت پيش ذات مقدّس او دراز كند و از آن ذات مقدّس دستگيرى طلب كند ؛ اميد است كه اگر مدتى اشتغال به اين عمل پيدا كند ، نفس به توحيد عادت كند ، و نور توحيد در قلب جلوه كند . و البته از شرايط عامهء ذكر ، نبايد غفلت شود و ما بيشتر شرايط قرائت قرآن - كه شرايط ذكر نيز هست - در كتاب « آداب الصّلاة » مذكور داشتيم « 2 » ، گرچه خود از آن استفاده نبرديم ؛ ولى از حضرت مولاى متّقيان مروىّ است كه فرموده :
« انْظُرْ إلى ما قالَ ، وَ لا تَنْظُرْ إلى مَنْ قالَ » .
« 3 »
و اگر در شب و روز چند دقيقهاى به حسب اقبال قلب و توجه آن - يعنى به مقدارى كه قلب حاضر است - نفس را محاسبه كند در تحصيل نور ايمان ، و از آن مطالبهء نور ايمان كند ، و آثار ايمان را از آن جستجو كند ، خيلى زودتر به نتيجه مىرسد ، ان شاء اللَّه .
عزيزا ! ممكن است در اول امر ، انس با اين معانى براى نفس مشكل باشد و شيطان و وساوس نفسانيّه نيز به اشكال آن بيفزايد و انسان را از تحصيل اين احوال مأيوس كند و به انسان سلوك راه آخرت و سلوك الى اللَّه را بزرگ و مشكل نمايش دهد ، و بگويد : اين معانى مال بزرگان است و به ما ربطى ندارد ؛ بلكه گاهى شود كه اگر بتواند انسان را از آن متنفر كند و با هر اسمى شده از آن منصرف كند ؛ ولى انسان حق طلب بايد استعاذهء حقيقيه از مكايد آن پليد كند و به
هامش
( 1 ) - مراجعه شود به : اصول كافى ، ج 2 ، ص 375 ، باب مَن قالَ لا إلهَ إلّا اللّهُ ، ح 1 و 2 ؛ توحيد صدوق ، ص 18 .
( 2 ) - آداب الصلاة ، ص 180 ، مصباح اوّل از باب 4 .
( 3 ) - امير المؤمنين علىّ بن أبى طالب ( عليهما السلام ) فرمودند : به آنچه كه گفته شده نظر افكنيد و نگاه كنيد ، نه به آنكه [ آن سخن را ] گفته است . ( تصنيف غرر الحكم ، ص 58 ، رقم 612 ) .