كم است ، بايد انسان در صدد تحصيل ايمان برآيد كه اگر خداى نخواسته از اين عالم - كه دار تغيُّر و تبدُّل است و هر يك از ملكات و اوصاف و احوال قلبى را مىتوان در آن تغيير داد - بيرون رويم و از ايمان دست ما تهى باشد ، خسارتهاى فوق العاده به ما وارد خواهد آمد و در خسران بزرگ واقع خواهيم شد و ندامتهاى بىپايان نصيب ما خواهد گرديد . و در آن عالم ، ممكن نيست هيچ حالى از احوال نفس تغيير كند ، يا اگر ايمان در اين جا حاصل نشد ، آنجا بتوان حاصل نمود .
پس انسان بايد در همين عالم ، اين چند صباح را مغتنم شمارد و ايمان را با هر قيمتى هست ، تحصيل كند و دل را با آن آشنا كند . و اين در اوّلِ سلوك انسانى صورت نگيرد ، مگر آن كه أوّلًا ، نيّت را در تحصيل معارف و حقايق ايمانيه خالص كند و قلب را با تكرار و تذكّر ، به اخلاص و ارادت آشنا كند تا اخلاص در قلب جايگزين شود ؛ چه كه اگر اخلاص در كار نباشد ناچار دست تصرف ابليس به كار خواهد بود و با تصرف ابليس و نفس - كه قدم خودخواهى و خودبينى است - هيچ معرفتى حاصل نشود ؛ بلكه خود علم التوحيد بىاخلاص ، انسان را از حقيقت توحيد و معرفت دور مىكند و از ساحت قرب الهى تبعيد مىنمايد .
ملاحظهء حال ابليس كن كه چون خودخواهى و خودبينى و خودپسندى در او بود ، علمش به هيچ وجه عملى نشد و راه سعادت را به او نشان نداد .
ميزان در رياضات حقه و باطله به يك معنى دقيق عرفانى ، قدم نفس و خودخواهى و قدم حق و حق طلبى است . نمازى كه براى شهوات دنيا يا آخرت باشد ، نمازى نيست كه معراج مؤمن و مقرّب متّقين « 1 » باشد . آن نماز ، انسان را به
هامش
( 1 ) - اقتباس است از آنچه كه در فرمايش امام عليّ بن موسى الرضا ( عليهما السلام ) وارد شده كه :
« الصَّلاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِيٍّ »
يعنى : نماز ، مايهء تقرّب هر متّقى است .
( وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 30 ، كتاب الصلاة ، باب 12 از أبواب أعداد الفرائض ، ح 1 و 2 ) .