است و ميزان ، آن راه است . انسان ، به ما هُوَ انسان ، شكست و پيروزىاش ، معيارش آن راه است ، نه طبيعت . اگر ما در آن راهى كه داريم - همان راهى كه انبيا داشتند - ما هم موفق بشويم كه همان راه را برويم ، همانطور كه انبيا - عليهم السلام - پيروز بودند ، در آن راهى كه راه مستقيم انسانيت است پيروز بودند . و لو اينكه كشته شدهاند ، و لو اينكه آتش زدند بعضىشان را ، و لو اينكه به زحمت انداختند آنها را ، لكن در آن راهى كه راه انسان بود همهء آنها پيروز بودند ، در مقابل آنهايى كه طاغوت بودند .
فرعونها و امثال آنها در اين راه شكست خوردند . در راهى كه راه انسان است ، آنها شكست خوردند . اصلش در اين راه نيامدند .
دشمنهاى انسانيت و اسلام ، اصلش شمّ اين معنا را نكردند كه يك چيز ديگر غير از اين حيوانيت و غير از اين طبيعت هم هست . آنهايى كه فهميدند كه مقصد ، مقصد الهى بايد باشد و ما از خداييم و به او رجوع مىكنيم ؛
إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ .
« 1 » ما از خداييم . ما كارى انجام نمىدهيم ، ما همان چيزهايى كه خدا به ما داده است در راه خودش [ مىدهيم ] . اگر مثل انبيا هم فرض كنيد ، يا در طريق انبيا هم باشيم ، اين كوردلى است كه انسان خيال كند من يك كارى كردم . تو غرق نعمتهاى خدا هستى . چشمت از خداست ، گوشت از خداست ، قدرتت از خداست ، دستت از خداست ، پايت از خداست ، همه از اوست . من نمىتوانم اسمش را هم امانت بگذارم ، باز يك نفسانيتى هست در كار . وقتى همه از او هست ، در راه او اگر داديد كارى نيست ، اين چيزى كه از خود اوست در راه خود او . اگر بنا باشد كه ما اين ارزش انسانى را ادراك بكنيم و اين ارزش الهى را ادراك بكنيم ، نبايد متأثر بشويم از اينكه ما را در تنگناى اقتصادى قرار دادند . تنگناى اقتصادى ، هر كارى بكنند راجع به دنياست ، راجع به طبيعت است . ما را در هجوم نظامى قرار بدهند ، يكوقت خودشان مستقيماً ، يكوقت با اياديشان . ما نبايد از اين معنا اصلًا آزرده بشويم . چرا آزرده بشويم ؟ ما مأمور خدا هستيم و خداى تبارك و تعالى ، همهء نعمتها را به
هامش
( 1 ) - سورهء بقره ، آيهء 156 .