شش اسم و كمال ديگرى است كه در سورهء مباركهء « توحيد » پس از اين كلمهء مباركه ذكر شده ، زيرا كه ذات مقدس چون « هو » مطلق است ، كه اشاره به صرف وجود است ، مستجمع جميع كمالات اسمائيه است ، پس اللّه است . و چون صرف وجود به حقيقت بسيطه داراى جميع اوصاف و اسماء است و اين كثرت اسمائى وحدت ذات مقدس را منثلم نكند ، أحد است . و چون صرف را ماهيت نيست ، صمد است . و چون صرف را نقص حاصل نشود و از غير حاصل نشود و تكرر بر آن ممتنع باشد ، « والد » و « مولود » نيست و « كفو » ى ندارد . » - انتهى .
بايد دانست كه از براى « صمد » در اخبار شريفه معانى و اسرار كثيره ذكر فرمودند كه اشتغال به بيان آن از طور اين اوراق خارج است و محتاج به رسالهء جداگانه . و در اين مقام به يك نكته اشاره نماييم . و آن اين است كه اگر صمد اشاره به نفس ماهيت باشد ، به حسب بعض اعتبارات ، و معانى « اللّه » در
اللّه الصّمد
، از اعتبارات مقام واحديت و مقام احديت جمع اسماء است . و اگر اشاره به صفت اضافى باشد ، چنانچه از بعض روايات استفاده شود ، اشاره به احديّت جمع اسماء در حضرت تجلى به فيض مقدس و معنى آن موافق با
اللّه نور السّموات
است .
فصل در اشارهء اجماليه به تفسير آيات شريفهء سورهء « حديد » تا « عليم بذات الصدور » است .
اما آيهء شريفهء اوّل [ 1 ] دلالت كند بر تسبيح جميع موجودات ، حتى نباتات و جمادات . و تخصيص آن را به ذوى العقول از احتجاب عقول ارباب عقول است . و اين آيهء شريفه فرضا قابل تأويل باشد ، آيات شريفهء ديگر قابل اين تأويل نيست ، مثل قوله تعالى :
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمواتِ وَ مَنْ فِي الأرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوابُّ وَ كَثيرٌ مِنَ النّاسِ
. [ 2 ] چنانچه تأويل « تسبيح » را به تسبيح تكوينى يا فطرى از تأويلات بعيدهء باردهاى است كه اخبار و آيات شريفه از آن ابا دارد ، با آنكه خلاف برهان متين دقيق حكمى و مشرب احلاى عرفانى است . و عجب از حكيم بزرگ و دانشمند كبير صدر المتألهين ، قدّس سرّه ،
هامش
[ 1 ]سبّح للّه ما في السّموات و الارض و هو العزيز الحكيم .( آنچه در آسمانها و زمين است خداوند را تسبيح گو است و اوست تواناى دانا . )
[ 2 ] « آيا نمىبينى هر كه در آسمانها و هر كه در زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درختان و جانوران و بسيارى از مردمان خدا را سجده مىكنند . » ( حج - 18 ) .