خارج و في الحقيقه دخول در آن خروج از وظيفه است . چگونه براى مثل من در شريعت انصاف جايز است ورود در تفسير چيزى كه حق تعالى فرو فرستاده براى اشخاص متعمق و علماى محقق . و حضرت باقر العلوم ، عليه السلام ، ( در تفسير برهان است ) پس از آنكه شمهاى از اسرار حروف كلمهء مباركه الصّمد را بيان فرمودند ، گفتند : « اگر حملهاى براى علمى كه خداوند به من عطا فرموده مىيافتم ، نشر مىكردم توحيد و اسلام و ايمان و دين و شرايع را در الصّمد . [ 1 ] » و جناب فيلسوف كبير ، صدر المتألهين ، در خصوص آيات سورهء « حديد » فرمايد : « بدان كه اين شش آيه كه در حديث اشارهء به آنها شده هر يك متضمن باب عظيمى است از علم توحيد و الهيت ، و مشتمل امر محكمى است از احكام صمديت و ربوبيت ، كه اگر زمان مهلت دهد و دهر مساعدت كند با عارفى ربّانى يا حكيمى الهى كه علمش را اخذ كرده باشد از مشكاة نبوت محمديه ، على الصّادع بها و آله أفضل السلام و التحيّة [ 2 ] ، و اقتباس كرده باشد حكمتش را از احاديث اصحاب عصمت و طهارت ، سلام اللّه عليهم ، هر آينه حقّ او و حقّ آن آيات آن است كه براى تفسير هر يك جلد كبيرى ، بلكه مجلدات كثيرهاى ، مشحون گرداند . » - انتهى . « 1 » بالجمله ، امثال نويسنده فارس اين ميدان نيست ، ولى از آنجا كه ميسور ، در سنّت عقل ، به معسور ساقط نگردد ، شمّهاى از آنچه تلقى نموديم از مشايخ عظام و كتب ارباب معرفت و مشكاة انوار هدايت اهل بيت عصمت مذكور مىداريم به طريق اجمال و اشاره ، و من اللّه الهداية .
در اشاره به « بسم اللّه » است
بايد دانست كه بسم اللّه در هر سوره به حسب مسلك اهل معرفت متعلق است به خود آن سوره ، نه به « أستعين » يا امثال آن . زيرا كه « اسم اللّه » تمام مشيت است به حسب مقام ظهورى ، و مقام فيض اقدس است به حسب تجلى احدى ، و مقام جمع احدى اسماء است به حسب مقام واحديت ، و جميع عالم است به اعتبار احديّت جمع ، كه كون جامع است و مراتب وجود است در سلسلهء طوليهء صعوديه و نزوليه ، و هر يك از هويّات عينيه است در سلسلهء عرضيه . و به حسب هر اعتبارى در اسم معناى « اللّه » فرق مىكند ، زيرا كه آن مسماى آن اسماء است ، و به حسب هر سورهاى از سور قرآن شريف ، كه متعلّق « بسم اللّه » در لفظ و مظهر آن در معناست ،
هامش
[ 1 ] . . . ثمّ قال ( ع ) : لو وجدت لعلمي الّذي آتاني اللّه عزّ و جلّ حملة ، لنشرت التوحيد و الإسلام و الإيمان و الدّين و الشّرائع من « الصّمد » . . . البرهان في تفسير القرآن ، ج 4 ، ص 526 .
[ 2 ] « بهترين سلام و درود نثار آشكار كنندهء به آن و خاندان او باد . »
( 1 ) شرح اصول كافى ، ص 248 .