است . و همزهء دوم را بدل به الف كردند ، و وقتى آن را بخواهند متحرك كنند ، مبدل به « واو » كنند و در جمع آن گويند : اوادم - انتهى . و وجه تسميهء أبو البشر به « آدم » شايد به واسطهء آن است كه اسمر اللّون ، يعنى گندمگون ، بوده ، زيرا كه در لغت است كه الآدم من النّاس الأسمر . و در بعض روايات است كه آدم را از آن جهت « آدم » گويند كه از « اديم » ارض در معانى « صورت » است [ 1 ] و اديم ارض به معناى روى زمين است .
قوله : على صورته « صورت » در لغت به معناى تمثال و هيئت است . و توان گفت يك معناى عامّ مشترك بين امورى دارد ، كه آن مشترك عبارت از شيئيّت شىء و فعليت آن است ، منتها براى هر چيزى فعليتى است كه به آن اعتبار آن را ذو الصورة گويند ، و آن فعليت را صورت آن گويند . و اينكه « صورت » را در لسان اهل فلسفه به امورى اطلاق كردند كه جامع آن همان فعليت شىء و شيئيت آن است مخالف با لغت نيست و از قبيل مواضعه و اصطلاح نيست . شيخ أبو على سينا ، رئيس فلاسفهء اسلام ، در الهيات شفا گويد : « گاهى [ صورت ] گفته شود به هر هيئت و فعلى كه در قابل وحدانى يا مركّب باشد ، تا آنكه حركات و اعراض صورت باشد . و صورت گفته شود به چيزى كه ماده متقوّم به آن شود بالفعل ، پس جواهر عقليه و اعراض را صور نتوان گفت . و صورت گفته شود به چيزى كه كامل شود ماده به واسطهء آن ، گرچه متقوّم به آن نباشد بالفعل ، مثل صحت و آنچه كه شىء به سوى او بالطبع متحرك باشد . و صورت گفته شود به نوع و جنس و فصل شىء و به همهء اينها . و كلّيّت كل در اجزاء نيز صورت است . » - انتهى .
و از تأمل در تمام مواردى كه استعمالات صورت را در آن نمودند معلوم شود كه ميزان در همه همان « فعليّت » است و به اشتراك معنوى در تمام موارد استعمال شود ، حتى آنكه به حق تعالى « صورة الصور » گويند .
قوله : اصطفاها « صفوة » به معناى خالص و صافى از كدورت است ، و « اصطفاء » به معناى اخذ نمودن خالص و صافى است ، و لازمهء آن مىباشد . ولى جوهرى و غير او اصطفاء را به معناى « اختيار » دانستهاند ، چنانچه اختيار را نيز به « اصطفاء » در لغت معنا نمودند . و اين نيز تفسير به لازم است ، زيرا كه « اختيار » نيز به معناى اخذ نمودن خير است و نيكويى ، از اين جهت ملازم با اصطفاء شود در خارج ، نه آنكه مفهوم آن باشد .
هامش
[ 1 ] عن أبي عبد اللّه ( ع ) قال : انّما سمّى آدم « آدم » لأنّه خلق من أديم الأرض . علل الشرايع ، ج 1 ، ص 26 .