حديثى شيخ صدوق در عيون اخبار الرضا به سند خود از حضرت ثامن الحجج ، عليهم السلام ، نقل فرمايد كه معناى آن اين است : « حسين بن خالد گفت عرض كردم به حضرت رضا ( ع ) : اى پسر رسول خدا ، مردم روايت كنند كه رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، فرمود : « خدا آدم را به صورت خود خلق فرمود . » حضرت فرمود : « خدا بكشد آنان را . همانا حذف كردند اوّل حديث را . رسول خدا ( ص ) گذشت به دو نفر مرد كه يكديگر را سبّ مىكنند . حضرت شنيد يكى از آنها به رفيقش مىگفت : زشت كند خدا روى تو و روى آن كس را كه شبيه تو است . پس فرمود رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله : اى بندهء خدا ، مگوى اين را به برادر خود ، زيرا كه خداى عزّ و جلّ خلق فرمود آدم را به صورت او . » [ 1 ] و به واسطهء اين ، مرحوم مجلسى حديث حضرت باقر ، عليه السلام ، را حمل بر تقيه فرمودند . و نيز احتمال دادند كه اين معنا حضرت مبنى بر فرض تسليم باشد . « 1 » و اين احتمال بسيار بعيد است . و محتمل است كه حديث حضرت رضا ( ع ) را ارجاع نموده به حديث اوّل ، كه مقصود از « آدم » در ذيل آن كه مىفرمايد : إنّ اللَّه خلق آدم على صورته نوع آدمى باشد ، و ضمير على صورته » به حق تعالى برگردد . و حضرت رضا ، عليه السلام ، به مناسبت آنكه راوى اهل فهم معناى حديث نبوده است ، صدر حديث را نقل فرمودند كه آن شخص توهم كند كه مراد از آدم حضرت أبو البشر است ، و ضمير عَلى صورته به آن شخص برگردد . تأمّل .
و شايد هر دو حديث صادر باشد . جناب رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، يك وقت حديث شريف را بىسابقه و ابتدايى فرموده باشند ، و آن حديثى است كه حضرت باقر ، عليه السلام ، تأويل آن را بيان فرمودند . و يك وقت با آن سابقه فرمودند ، و حضرت رضا ، سلام اللّه عليه ، به واسطهء عدم تحمل راوى معناى آن را ، صرف فرمودند كلام را به آن حديث كه مسبوق به سابقه بوده . و شاهد اين معنى آن است كه در بعض روايات على صورة الرّحمن « 2 » به جاى على صورته دارد ، و اين با حديث عيون سازش پيدا نكند .
بالجمله ، بر فرض آنكه اين حديث شريف صادر نباشد ، معناى آن در احاديث شريفه مستتر است به بيانى كه ان شاء اللّه مذكور خواهد شد . اكنون رجوع كنيم به شرح الفاظ حديث شريف .
قوله : آدم در صحاح گويد : « اصل آن با دو همزه است ، زيرا كه آن « افعل »
هامش
[ 1 ] عن الحسين بن خالد ، قال قلت للرّضا ( ع ) : يا ابن رسول اللّه ، إنّ الناس يروون أنّ رسول اللّه ( ص ) قال : إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم على صورته . فقال : قاتلهم اللّه ! لقد حذفوا أوّل الحديث . إنّ رسول اللّه ( ص ) مرّ برجلين يتسابّان ، فسمع أحدهما يقول لصاحبه : قبّح اللّه وجهك و وجه من يشبهك ! فقال ( ص ) له : يا عبد اللّه ، لا تقلّ هذا لأخيك ، فإنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم على صورته . عيون اخبار الرضا - ج 1 ، ص 119 ، باب 11 ، حديث 12 .
( 1 ) مرآة العقول ، ج 2 ، ص 84 ، « كتاب التوحيد » ، « باب الروح » ، حديث 4 .
( 2 ) تفسير القرآن الكريم ( صدر المتألهين ) ج 2 ، ص 235 . فتوحات مكيه ( تحقيق عثمان يحيى ) ج 1 ، ص 78 .