فصل در بيان آنكه تقسيم قلوب راجع به چه چيز است
بدان كه اين تقسيمى كه در اين حديث شريف از براى قلوب فرمودهاند تقسيم كلى اجمالى است . و از براى هر يك از قلوب مراتب و درجاتى است ، چه در جانب شرك و نفاق ، يا ايمان و كمال . و ظاهر چنين است كه اين تقسيم براى قلوب پس از كسب و حركات معنويه باشد ، نه به حسب اصل فطرت و خميرهء نفوس ، تا منافى با اخبار فطرت و اينكه جميع مواليد بر فطرت توحيدند و شرك و نفاق عرضى است باشد . گرچه اگر به حسب اصل فطرت نيز باشد ، به يك نحو از بيان صحيح است و رفع تنافى توان كرد ، و به جبر مستحيل نيز منجر نشود ، ولى اقرب به اعتبار و برهان احتمال اوّل است . و ما پيش از اين ذكر كرديم « 1 » كه انسان تا در دار دنيا ، كه مبدأ شجرهء هيولى و تغيرات و تبدلات جوهريه و صوريه و عرضيه است ، واقع است ، مىتواند خود را از هر مرتبهء نقص و شقاوت و شرك و نفاقى نجات دهد ، و به مراتب كماليه و سعادات روحيه و ريحانيه رساند . و اين معنى منافات ندارد با حديث معروف : « الشّقىّ شقىّ في بطن أمّه [ 1 ] » زيرا كه معنى حديث اين نيست كه سعادت و شقاوت ذاتى و قابل جعل نيست ، بلكه اين حديث موافق با برهان است ، كه به وضوح رسيده در محل خود كه شقاوت راجع به نقص و عدم است ، و سعادت راجع به وجود و كمال آن است ، و آنچه از شجرهء طيبهء وجود است ذات مقدس حق است به ترتيب اسباب و مسببات - كه طريقهء افضل المتأخرين و اكمل المتقدمين ، نصير الملة و الدّين ، « 2 » قدّس اللّه نفسه ، مىباشد . يا به طريق ظاهريت و مظهريت و وحدت و كثرت - كه طريقهء اعظم الفلاسفة على الاطلاق ، حضرت صدر المتألهين ، است - و آنچه راجع به نقص و عدم است از شجرهء خبيثهء ماهيت است ، و مورد جعل نيست از جهت آنكه دون جعل است .
و توان گفت كه حديث شريف ، كه سعادت و شقاوت را در بطن مىداند ، مقصود از « بطن امّ » مطلق عالم طبيعت است كه امّ مطلق و مشيمهء تربيت اطفال طبيعت است . و نتوان « بطن امّ » را عبارت از آن معناى عرفى خود دانست ، زيرا كه سعادت چون از كمالات و فعليات است ، از براى نفوس هيولويه حاصل نيست ، مگر بالقوّه . و ظاهر آن است سعيد در بطن امّ بالفعل سعيد است ، پس بايد ارتكاب
هامش
[ 1 ] بحار الأنوار ، ج 5 ، ص 153 ، « كتاب العدل و المعاد » ، « باب السعادة و الشقاوة » ، حديث 1 - ( با اندكى اختلاف در عبارت . )
( 1 ) حديث هفده .
( 2 ) حديث 15 ، پاورقى 32 .