عليه السّلام : يا إسحاق ، خف اللّه كأنّك تراه ، و إن كنت لا تراه فإنّه يراك . و إن كنت ترى أنّه لا يراك فقد كفرت ، و إن كنت تعلم أنّه يراك ثمّ برزت له بالمعصية ، فقد جعلته من أهون النّاظرين عليك ( ن خ : إليك ) « 1 » « اسحاق گويد فرمود حضرت صادق ، عليه السلام : اى اسحاق ، بترس از خداوند مثل آنكه او را مىبينى ، و اگر تو او را نمىبينى ، او تو را مىبيند . و اگر گمان كنى كه او تو را نمىبيند ، كافر شوى . و اگر بدانى كه او تورا مىبيند و باز معصيت او كنى ، او را قرار دادى از پستترين نظر كنندگان به خودت . » بدان كه اگر كسى كيفيت تجلى حق را در ملك و ملكوت و ظهور ذات مقدس را در سماوات و ارضين به مشاهدهء حضوريه ، يا مكاشفهء قلبيه ، يا به ايمان حقيقى ، بفهمد ، و نسبت حق به خلق و خلق به حق را آن چنان كه هست بداند ، و كيفيت ظهور مشيت الهيه را در تعينات و فناى آنها را در آن ، على ما هو عليه ، ادراك كند ، خواهد دانست كه حق تعالى حضور در تمام امكنه و احياز دارد و او را مشاهده كند به علم حضورى در جميع موجودات . چنانچه حضرت صادق مصدّق ، عليه السّلام ، فرمايد : ما رأيت شيئا إلّا و رأيت اللّه معه أو فيه . « 2 » و در قرب نوافل حقيقت كنت سمعه و بصره و يده [ 1 ] و غير ذلك بر او مكشوف گردد . پس ، حق را حاضر در تمام مراتب وجود ببيند به حسب مقام خود ، علما يا ايمانا يا عينا و شهودا . و البته در اين رتبه ، سالك به هر مرتبه كه هست حفظ حضور حق كند و از مخالفت آن ذات مقدس خوددارى نمايد ، زيرا كه حفظ حضور و محضر از فطرتهايى است كه خلق بر آن مفطورند ، و هر چه انسانى بيحيا باشد غيبت و حضورش با هم فرق دارد ، خصوصا كه حضور منعم عظيم كامل باشد كه در فطرت حفظ حضور هر يك مستقلا ثبت است .
در بيان اختلاف مردم در حفظ حضور حق
و بايد دانست كه هر يك از اهل ايمان و سلوك و عرفان و ولايت به طورى حفظ حضور و حضرت كنند كه خاص به خود آنهاست . چنانچه مؤمنين و متقين حفظ حضور را به ترك نواهى و اتيان اوامر دانند ، و مجذوبين به ترك توجه به غير و انقطاع تامّ كامل دانند ، و اوليا و كمّل به سلب غيريت و نفى انانيت دانند . و بالجمله ، يكى
هامش
[ 1 ] « من گوش و چشم و دست او شوم . » اصول كافى ، ج 2 ، ص 352 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب من أذى المسلمين » ، حديث 8 .
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 68 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب الخوف و الرجاء » ، حديث 2 .
( 2 ) حديث 28 - پاورقى 12 .