علم تا آنكه بر آنها قدم نهد از جهت رضايت به او . » پس ، معلوم شد كه اوّل قدم إلى اللّه و إلى مرضاته ، قدم به دوش ملائكه و جلوس بر جناح آنان است . و تا آخر مراتب تحصيل و حصول علم و معارف اين فرش و افتراش موجود است ، منتها مراتب فرق مىكند ، و ملائكه و مؤيدين اين سالك طريق علم عوض شوند تا كار سالك به جايى رسد كه قدم از فرق ملائكهء مقربين بردارد و عوالمى طى كند و مدارجى بپيمايد كه ملائكهء مقربين در آنجا راه نيابند و جبرئيل امين وحى اعتراف به عجز كند و گويد : لو دنوت أنملة لاحترقت . [ 1 ] و پس از اينكه اين مطلب غير مصادم با برهان ، بلكه موافق با آن ، است ، داعى به تأويل نيست ، چنانچه فيلسوف معظم ، جناب صدر المتألّهين ، ارتكاب آن فرمودند « 1 » ، با آنكه ملائكهء عالم مثال و تمثلات ملكيه و ملكوتيهء ملائكه را معترف و اثبات آن را در كتب حكميه و مسفورات علميه خود فرمودند با بياناتى بينظير كه مختص به خود آن بزرگوار است .
فصل در بيان آنكه تمام سكنهء آسمان و زمين استغفار مىكنند براى طالب علم
بدان كه در محل خود مقرر است كه حقيقت وجود عين تمام كمالات و اسماء و صفات است ، چنانچه صرف وجود صرف كمال است . و از اين جهت حق تعالى جلّ شأنه كه صرف وجود است صرف تمام كمالات است ، و عين همهء اسماء و صفات جماليه و جلاليه است . و در حديث است كه علم كلّه ، قدرة كلّه . [ 2 ] و به برهان پيوسته است كه حقيقت وجود در مرائى عين همهء كمالات است ، و هيچيك از كمالات امكان انسلاخ از آن ندارد ، منتها ظهور آن كمالات به مقدار سعه و ضيق وجود و جلا و كدورت مرآت است ، و از اين جهت تمام سلسلهء وجود آيات ذات و مرآت اسماء و صفاتاند . و اين مطلب با آنكه مبرهن است ، بلكه كمتر از مطالب حكميه و در قوّت و اتقان برهان به پايهء اين مسئله مىرسد ، مطابق با مشاهدات اصحاب شهود و ذوق ارباب معرفت است ، و موافق با آيات كريمهء كتاب كريم و اخبار اهل بيت عصمت و طهارت ( ع ) است . چنانچه در چندين موضع از كتاب الهى تسبيح كافّه موجودات را گوشزد فرموده :
يُسَبِّحُ للّه ما فِي السَّمواتِ وَ ما فِي الأرْضِ .
[ 3 ]
هامش
[ 1 ] « اگر به اندازه بند انگشتى نزديك شوم ، خواهم سوخت . » بحار الانوار ، ج 18 ، ص 382 ، « تاريخ النبى » ، « باب إثبات المعراج » ، حديث 85 .
[ 2 ] « همهء او علم است ، همهء او قدرت است . » فارابى در فصوص مىگويد : « وجود كلّه ، قدرة كلّه ، حياة كلّه . » ص 253 و 416 . »
[ 3 ] « آنچه در آسمانها و زمين است خداى را تنزيه مىكنند . » ( جمعه - 1 ) .
( 1 ) شرح اصول كافى ، ص 137 ، « كتاب العلم » ، « باب ثواب العالم و المتعلّم » ، حديث 1 .