فعن الصادق ، عليه السّلام :
« اللّه نور السّموات و الأرض »
قال : كذلك اللّه عزّ و جلّ . « مثل نوره » قال : محمّد ، صلّى اللّه عليه و آله . « كمشكوة » قال : صدر محمّد ، صلّى اللّه عليه و آله . « فيها مصباح » قال : فيه نور العلم يعنى النّبوّة .
« المصباح في زجاجة » قال : علم رسول اللّه صدر إلى قلب علىّ . . . الحديث [ 1 ] و عن الباقر ، عليه السّلام ، أنّه يقول : أنا هادى السّماوات و الأرض . مثل العلم الّذى أعطيته - و هو النّور الّذى يهتدى به - مثل المشكوة فيها المصباح فالمشكوة قلب محمّد ، صلّى اللّه عليه و آله ، و المصباح نوره الّذى فيه العلم . [ 2 ] و في رواية قال : فالمؤمن ينقلب في خمسة من النّور : مدخله نور ، و مخرجه نور ، و علمه نور ، و كلامه نور ، و مصيره إلى الجنّة يوم القيامة نور . [ 3 ] و در حديث معروف وارد است : العلم نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء [ 4 ] و از براى اين نور مراتبى است به حسب مراتب ايمان و علم اهل آنها . و بايد دانست كه اين نور حقيقى كه در قلوب اهل ايمان و علم است چون از انوار عالم آخرت است ، در آن عالم به مقتضاى فعاليت نفس ظهور به نورانيت حسيه نمايد ، و همين نور است كه صراط را روشن نمايد . و يك دسته نورشان مثل نور شمس ، و ديگرى مثل نور قمر ، تا برسد به آنكه فقط نورش جلو پايش را روشن نمايد .
اكنون كه معلوم شد كه علم نور است و ظهور ، بحقيقت بدون شائبهء مجاز ، منتها ما بيچارگان كه در حجاب ظلمانى طبيعت و در ليل مظلم عالم ملك هستيم ، از شمس حقيقى علم و نور روز افزون دانش و بينش محجوبيم ، و گمان مىكنيم اينها مبنى بر مثل است و مبتنى بر مجاز و استعارت و تخمين و تعبير است . آرى ، تا در خواب حيات عاريت هستيم و سكر طبيعت در سر ماست و حقيقت را از مجاز نشناسيم ، به حسب انظار مجازيهء ما مجاز نمايد ، و در حقيقت در عالم مجاز حقيقت به صورت مجاز درآيد - النّاس نيام إذا ماتوا انتبهوا . « 1 » پس از آنكه چشم گشوديم ، مىبينيم كه همانطور كه نور شمس و قمر روشن و روشنى بخش است ، نور عالم نيز چنين است . در اين عالم به نور علمش روشن كند قلوب مظلمه را و حيات بخشد به مردگان جهل و نادانى ، و در آن عالم نيز نورش محيط و شفاعت كند به واسطهء آن اين حديث شريف در ضمن حديث عنوان بصرى است كه حديث طويلى است و در حاشيه « منية المريد » شهيد سعيد كه ملحق به روض الجنان چاپ شده است عين حديث به تمامت مرقوم است . ( منه عفى عنه ) .
هامش
[ 1 ] « از حضرت صادق ( ع ) در تفسير آيهء « نور » نقل شده است :« اللّه نور السموات و الأرض »پس خداوند عزّ و جل همين گونه است . و مراد از مثل نوره محمد ( ص ) است و مراد از كمشكوة سينه محمّد ( ص ) است . و مراد از فيها مصباح آن است كه در سينهء او نور دانش ، يعنى نبوت ، است . و مراد از المصباح في زجاجة علم پيامبر است كه در سينه على ( ع ) جاى گرفت . » حديث ادامه دارد . التوحيد ، ص 157 ، « باب تفسير آية النور » ، حديث 3 .
[ 2 ] « و از امام باقر ( ع ) نقل شده است كه فرمود : « من راهنماى آسمانها و زمينم » دانشى كه به من عطا شده ، و آن نورى است كه ثمرهء آن هدايت است ، همچون چراغدانى است كه در آن فتيلهاى است . پس مراد از « مشكوة » محمد است ، درود خدا بر او باد ، و مراد از « مصباح » نور اوست كه دانش در آن است . » روضهء كافى ، ج 8 ، ص 380 ، باب « تفسير آيات من القرآن » ، حديث 574 .
[ 3 ] « و در روايتى فرمود : « پس مؤمن در پنج نور مىگردد : درآمد نگاه او نور است ، و بيرون شد او نور است ، و دانشش نور است ، و گفتارش نور است ، و در روز باز پسين گذرگاهش به سوى بهشت نيز نور است . » برهان ، ج 3 ، ص 135 .
[ 4 ] حديث 23 ، پاورقى 14 . اين حديث شريف در ضمن حديث عنوان بصرى است كه حديث طويلى است و در حاشيه « منية المريد » شهيد سعيد كه ملحق به روض الجنان چاپ شده است عين حديث به تمامت مرقوم است . ( منه عفى عنه ) .
( 1 ) حديث 23 ، پاورقى 16 .