باطن و تحليهء سرّ نگردد و عزم و اراده قوى نشود و قلب مجلاى اسماء و صفات نگردد ، بهشت اسماء و صفات ، كه جنّت متوسطه است ، براى انسان نباشد . و اگر قيام به عبوديت نكند و اعمال و افعال و حركات و سكنات او مطابق دستورات شرايع نباشد ، بهشت اعمال ، كه فيها ما تشتهيه الأنفس و تلذّ الأعين [ 1 ] مىباشد ، از براى او نيست .
بنابراين مقدمه ، كه مطابق با برهان حكمى و ذوق اهل معارف و اخبار انبيا و اوليا ، عليهم السلام ، و مستفاد از كتاب كريم الهى است ، علوم به هر درجه كه هستند ، چه علم المعارف باشد يا غير آن طريق وصول به جنّت مناسب با آن است ، و سالك طريق هر علمى سالك طريقى از طرق بهشت است . و ما پيش از اين ذكر كرديم « 1 » كه علم مطلقا طريق به عمل است حتى علم المعارف ، منتها آنكه علم المعارف اعمالى است قلبى و جذباتى است باطنى كه نتيجهء آن اعمال و جذبات ، و صور باطنهء آنها صورت جنّت ذات و بهشت لقاست . پس ، سلوك طريق علم سلوك طريق طريق جنّت است ، و طريق طريق نيز طريق است .
نكتهء مهمه
و نكتهء اينكه فرموده است : سلك اللّه به إلى الجنّة و سلوك علمى را به عبد نسبت داده و سلوك إلى الجنة را به ذات مقدس حق نسبت داده است ، براى آن است كه در مقام كثرت جنبهء كسب عبد را غلبه داده ، و در مقام رجوع به وحدت جنبهء حق را غلبه داده ، و الا با نظرى توان گفت سلوك إلى الجنة نيز منسوب به عبد است : و وجدوا ما عملوا حاضرا . [ 2 ]
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ . وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ .
[ 3 ] و با نظرى توان گفت سلوك إلى العلم نيز به تأييد و توفيق حق و منسوب به ذات مقدس است : قل كلّ من عند اللّه . [ 4 ] و جناب محقق فلاسفه و فخر طايفهء حقه ، صدر المتألهين ، رضوان اللّه عليه ، را در اين مقام بيانى است « 2 » كه مبنى بر آن است كه نفس ادراك ملايم و منافر جنّت و نار است ، و علوم از ملايمات نفس ، و جهل از منافرات آن است . و اين مخالف با نظريهء خود آن بزرگوار است در مسفورات حكميهء خود بر ردّ شيخ غزّالى « 3 » كه او را مسلكى است كه جنّات و دوزخ را به لذات و آلام حاصلهء در نفس حمل كرده ، و وجود عينى آنها را منكر شده است ، چنانچه از او منقول است « 4 » . و اين مذهب با
هامش
[ 1 ] « آنچه مورد خواهش نفسها و مايهء لذت چشمهاست در آن است . » ( زخرف - 71 ) .
[ 2 ] هر چه كرده بودند حاضر يافتند . » ( كهف - 49 ) .
[ 3 ] « پس هر كه به قدر ذرّهاى نيكى كرده باشد ، آن را مىبيند ، و هر كه به قدر ذرهاى بدى كرده باشد ، آن را خواهد ديد . » ( زلزال - 7 - 8 ) .
[ 4 ] « بگو همه از جانب خداست . » ( نساء - 78 ) .
( 1 ) حديث 23 و 24 .
( 2 ) شرح اصول كافى ، ص 7 - 136 ، « كتاب فضل العلم » ، « باب ثواب العالم و المتعلم » ، حديث 1 .
( 3 ) اسفار اربعه ، ج 9 ، ص 172 ، « السفر الرابع » ، باب هشتم ، فصل 10 .
( 4 ) تهافت الفلاسفه ، غزالى ، ص 268 .