فصل در اركان توبه
بدان كه از براى توبهء كامله اركان و شرايطى است كه تا آنها محقق نشود ، توبهء صحيحه حاصل نشود . و ما به ذكر عمدهء آنها كه لازم است مىپردازيم .
يكى از آنها ، كه ركن ركين اوست ، ندامت و پشيمانى است از گناهان و تقصيرات گذشته ، و ديگر ، عزم بر برگشت ننمودن بر آن است هميشه . و اين دو در حقيقت محقق اصل حقيقت توبه و به منزلهء مقومات ذاتيهء آن است . و عمده در اين باب تحصيل اين مقام و تحقق به اين حقيقت است . و آن ، چنان صورت پذيرد كه انسان متذكر تأثير معاصى در روح و تبعات آن در عالم برزخ و قيامت بشود از وجه معقول و منقول . چنانچه پيش اصحاب معرفت مبرهن و در اخبار اهل بيت عصمت ، عليهم السلام ، وارد است كه از براى معاصى در عالم برزخ و قيامت صورتهايى است به مناسبت آنها ، كه در آن عالم داراى حيات و اراده هستند و انسان را از روى شعور و اراده عذاب و آزار مىنمايند ، چنانچه آتش جهنم نيز از روى شعور و اراده انسان را مىسوزاند ، زيرا كه آن نشئه نشئهء حيات است . پس ، در آن عالم صورتهايى نتيجهء اعمال حسنه يا قبيحهء ماست كه با ما محشور مىگردد . و در احاديث شريفه و قرآن كريم تصريحا و تلويحا ذكر اين مطلب بسيار شده ، و مطابق است با مسلك حكماى اشراق و ذوق و مشاهدات اهل سلوك و عرفان . و همين طور از براى هر معصيتى در روح اثرى حاصل شود ، كه آن را در احاديث شريفه به « نقطهء سوداء « 1 » » تعبير فرمودند ، و آن كدورتى است كه در قلب و روح پيدا شود و كمكم افزون مىشود و انسان را منتهى مىكند به كفر و زندقه و به شقاوت ابدى مىرساند ، چنانچه پيش از اين تفصيل اين جمله داده شد . « 2 » پس ، انسان عاقل اگر تنبه بر اين معانى پيدا كرد ، و به فرمودههاى انبيا و اوليا ، عليهم السلام ، و عرفا و حكما و علما ، رضوان اللّه عليهم ، به قدر قول [ يك ] نفر طبيب معالج اعتنا كرد ، لا بد از معاصى پرهيز مىكند و گرد آنها نمىگردد . و اگر خداى نخواسته مبتلا شد ، به زودى از آن منزجر مىشود و پشيمان مىگردد ، و صورت ندامت در قلبش ظاهر مىشود . و نتيجهء اين پشيمانى و ندامت خيلى بزرگ است . و آثار آن خيلى نيكو است ، و عزم بر ترك مخالفت و معصيت بر اثر ندامت
هامش
( 1 ) حديث 15 ، پاورقى 15 .
( 2 ) ص 239 .