است كه توفيق به توبهء صحيحهء كامله با حفظ شرايط آن ، چنانچه ذكر مىشود ، از امور مشكله است ، و انسان كمتر مىتواند نايل به اين مقصد شود ، بلكه دخول در گناهان ، خصوصا كبائر و موبقات ، باعث مىشود كه انسان را از ياد توبه به كلى غافل مىكند . و اگر درخت معاصى در مزرعهء دل انسانى بارمند و برومند گرديد و ريشهاش محكم شد ، نتايجى بس ناهنجار دهد ، كه يكى از آنها آن است كه انسان را از توبه به كلى منصرف مىكند ، و اگر گاهگاهى نيز متذكر آن شود ، بتسويف و امروز و فردا و اين ماه و آن ماه كار را مىگذراند ، و با خود مىگويد كه در آخر عمر و زمان پيرى توبهء صحيحى مىكنم . غافل از آنكه اين مكر با خدا است ،
و اللّه خير الماكرين .
[ 1 ] گمان نكن كه پس از محكم شدن ريشهء گناهان انسان بتواند توبه نمايد ، يا آنكه بتواند به شرايط آن قيام نمايد . پس بهار توبه ايام جوانى است كه بار گناهان كمتر و كدورت قلبى و ظلمت باطنى ناقصتر و شرايط توبه سهلتر و آسانتر است .
انسان در پيرى حرص و طمع و حب جاه و مال و طول املش بيشتر است . و اين مجرّب است ، و حديث شريف نبوى [ 2 ] شاهد بر آن است . گيرم كه انسان بتواند در ايام پيرى قيام به اين امر كند ، از كجا به پيرى برسد و اجل موعود او را در سن جوانى و در حال اشتغال به نافرمانى نربايد و به او مهلت دهد ؟ كمياب بودن پيران دليل است كه مرگ به جوانان نزديكتر است . در يك شهر پنجاه هزار نفرى ، پنجاه نفر پير هشتاد ساله انسان نمىبيند .
پس اى عزيز ، از مكايد شيطان بترس و در حذر باش ، و با خداى خود مكر و حيله مكن كه پنجاه سال يا بيشتر شهوترانى مىكنم ، و دم مرگ با كلمهء استغفار جبران گذشته مىكنم . اينها خيال خام است . اگر در حديث ديدى يا شنيدى كه حق تعالى بر اين امت تفضل فرموده و توبهء آنها را تا قبل از وقت معاينهء آثار مرگ يا خود آن قبول مىفرمايد [ 3 ] ، صحيح است ، ولى هيهات كه در آن وقت توبه از انسان متمشّى شود . مگر توبه لفظ است ! قيام به امر توبه زحمت دارد ، برگشت و عزم بر برگشت نكردن رياضات علميه و عمليه لازم دارد ، و الا خود به خود انسان نادر اتفاق مىافتد كه در فكر توبه بيفتد يا موفق به آن شود ، يا اگر شد بتواند به شرايط صحت و قبول آن ، يا به شرايط كمال آن ، قيام كند . چه بسا باشد كه قبل از فكر توبه يا عملى كردن آن ، اجل مهلت ندهد ، و انسان را با بار معاصى سنگين و ظلمت بىپايان گناهان از اين نشئه منتقل نمايد . آن وقت خدا مىداند كه به چه گرفتاريها و بدبختيها دچار مىشود . جبران معاصى در آن عالم ، فرضا كه اهل نجات و عاقبت امرش سعادت
هامش
[ 1 ] « خدا بهتر از همه مكر مىكند . » ( آل عمران - 54 ) .
[ 2 ] پيامبر فرمود : يهرم بن آدم و يبقى معه اثنتان : الحرص و الأمل . ( فرزند آدم پير مىشود و دو چيز با او مىماند : حرص و آرزو . ) خصال ، ج 1 ، ص 73 ، باب الاثنين ، حديث 112 . احياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 438 . « كتاب ذكر الموت و ما بعده » ، « فضيلة قصر الامل » .
[ 3 ] امام صادق ( ع ) از پيامبر ( ص ) روايت كرده است كه فرمود : من تاب قبل موته بسنة ، قبل اللّه توبته . ثمّ قال : إنّ السنة لكثيرة ، من تاب قبل موته به شهر قبل اللّه توبته . ثمّ قال : إنّ الشهر لكثير ، من تاب قبل موته بجمعة ، قبل اللّه توبته . ثمّ قال : إنّ الجمعة لكثير ، من تاب قبل موته بيوم ، قبل اللّه توبته . ثمّ قال : إنّ يوما لكثير ، من تاب قبل أن يعاين ، قبل اللّه توبته . ( هر كس يك سال پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك سال زياد است ، هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند ، خدا توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك ماه زياد است ، هر كس يك جمعه ( يك هفته ) پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك جمعه ( هفته ) زياد است ، هر كس يك روز پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود :
يك روز زياد است ، هر كس پيش از مشاهده مرگ توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 440 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب فيما اعطى اللّه عز و جل آدم وقت التوبة . » ، حديث 2 . و احاديث اين باب .