پس ، استغراق در بحر لذايذ و مشتهيات قهرا حب به دنيا آورد ، و حب به دنيا تنفر از غير آن آورد ، و وجهه به ملك غفلت از ملكوت آورد . چنانچه به عكس ، اگر انسان از چيزى بدى ديد و ادراك ناملايمات كرد ، صورت آن ادراك در نفس ايجاد تنفر نمايد . و هر چه آن صورت قوىتر باشد ، آن تنفر باطنى قوىتر گردد . چنانچه اگر كسى در شهرى رود كه در آنجا امراض و آلام بر او وارد شود و ناملايمات خارجى و داخلى بر او رو آورد ، قهرا از آنجا متنفر و منصرف شود . و هر چه ناملايمات بيشتر باشد ، انصراف و تنفر افزون شود . و اگر شهر بهترى سراغ داشته باشد ، كوچ به آنجا كند . و اگر نتواند به آنجا حركت كند ، علاقهء به آنجا پيدا كند و دلش را به آنجا كوچ دهد .
پس ، اگر انسان از اين عالم هر چه ديد بليّات و آلام و اسقام و گرفتارى ديد و امواج فتنهها و محنتها بر او رو آورد ، قهرا از آن متنفر گردد و دلبستگى به آن كم شود و اعتماد بر آن نكند . و اگر به عالم ديگرى معتقد باشد و فضاى وسيع خالى از هر محنت و المى سراغ داشته باشد ، قهرا بدانجا سفر كند . و اگر سفر جسمانى نتوان كرد ، سفر روحانى كند و دلش را بدانجا فرستد . و پر واضح است كه تمام مفاسد روحانى و اخلاقى و اعمالى از حب به دنيا و غفلت از حق تعالى و آخرت است . و حب به دنيا سر منشأ هر خطيئه است ، [ 1 ] چنانچه تمام اصلاحات نفسانى و اخلاقى و اعمالى از توجه به حق و دار كرامت آن و از بيعلاقگى به دنيا و عدم ركون و اعتماد به زخارف آن است .
پس ، معلوم شد از اين مقدمه كه حق تعالى عنايت و الطافش به هر كس بيشتر باشد و مراحم ذات مقدس شامل حال هر كس زيادتر باشد ، او را بيشتر از اين عالم و زخارف آن پرهيز دهد ، و امواج بليات و فتن را بر او بيشتر متوجه فرمايد ، تا اينكه روحش از اين دنيا و زخارف آن منصرف و منزجر گردد و به مقدار ايمانش رو به عالم آخرت رود و وجههء قلبش متوجه به آنجا گردد . و اگر نبود از براى تحمل شدت ابتلا مگر همين يك جهت ، هر آينه كفايت مىكرد . و در احاديث شريفه اشارت به اين معنى دارد :
محمّد بن يعقوب بإسناده عن أبي جعفر ، عليه السّلام ، قال : إنّ اللّه تعالى ليتعاهد المؤمن بالبلاء كما يتعاهد الرّجل أهله بالهدايّة من الغيبة ، و يحميه الدنيا كما يحمى الطبيب المريض . « 1 »
هامش
[ 1 ] اشاره است به حديثى از على بن الحسين ( ع ) كه فرمود : حبّ الدّنيا رأس كل خطيئة اصول كافى ج 2 ، ص 131 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب ذم دنيا و زهد در آن » ، حديث 11 .
( 1 ) اصول كافى ج 2 ، ص 255 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب شدت ابتلا المؤمن » ، حديث 28 .