بسيارى از مفاسد اخلاقى و اعمالى گردد . و خود آن في نفسه مذموم است گر چه براى حق باشد ، يا در امر دينى باشد و منظور اظهار حق نباشد ، بلكه منظور غلبهء خود يا هممسلك خود يا بستگان خود باشد . اما اظهار حق و ترويج حقيقت و اثبات مطالب حقه و حمايت براى آن يا عصبيت نيست ، يا عصبيت مذمومه نيست . ميزان در امتياز اغراض و مقاصد و قدم نفس و شيطان و حق و رحمان است . و به عبارت ديگر ، انسان در عصبيتهايى كه مىكشد و حمايتهايى كه مىكند از بستگان و متعلقان خود ، يا نظرش محض اظهار حق و اماتهء باطل است ، اين عصبيت ممدوحه و حمايت از جانب حق و حقيقت است و از بهترين صفات كمال انسانى و خلق انبيا و اوليا است ، و علامت آن آن است كه حق با هر طرف هست از آن طرف حمايت كند گرچه از متعلقان او نباشد ، بلكه از دشمنان او باشد . چنين شخصى از حمايت كنندگان حماى حقيقت و در زمرهء طرفداران فضيلت و حاميان مدينهء فاضله به شمار آيد و عضو صالح جامعه و مصلح مفاسد جمعيت است . و اگر نفسيت و قوميت او را تحريك كرد كه اگر باطلى هم از خويشاوندان و منسوبان خود ببيند با آنها همراهى كند و از آنها حمايت كند ، چنين شخصى داراى ملكهء خبيثهء عصبيت جاهليت است ، و از اعضاى فاسدهء جامعه و مفسد اخلاط صالحه است ، و در زمرهء اعراب جاهليت به شمار رود - و آنها يك دسته از عربهاى بياباننشين بودند قبل از اسلام در زمان غلبهء ظلمت و جهالت و نادانى ، و در آنها اين خلق زشت و ملكهء ناهنجار كمال قوّت را داشته . بلكه در مطلق عرب - الا كسانى كه به نور هدايت مهتدى هستند - اين خلق بيشتر است از ساير طوايف . چنانچه در حديث شريف از حضرت امير ، عليه السلام ، منقول است كه خداوند تعالى عذاب كند شش طايفه را به شش چيز :
عرب را به عصبيت ، و دهقانان را به كبر ، و اميران را به ستم ، و فقيهان را به حسد ، و تاجران را به خيانت ، و اهل رستاق را به نادانى . [ 1 ]
فصل در بيان مفاسد عصبيت است
از احاديث شريفهء اهل بيت عصمت و طهارت استفاده شود كه خلق عصبيت از مهلكات و موبقات و موجب سوء عاقبت و خروج از ايمان است ، و آن از ذمائم اخلاق شيطان است . كافى بسنده الصّحيح عن أبي عبد اللّه ، عليه السّلام ، قال :
هامش
[ 1 ] عن محمّد بن اسلم الجبلىّ باسناده يرفعه إلى امير المؤمنين ، عليه السلام ، قال : انّ اللّه عزّ و جلّ يعذّب ستّة بستة :
العرب بالعصبية ، و الدّهاقنة بالكبر ، و الأمراء بالجور ، و الفقهاء بالحسد ، و التّجار بالخيانة ، و أهل الرّستاق بالجهل ، خصال ، ج 1 ، ص 325 ، « باب الستّة » ، حديث 14 .