ترتيب اسباب و مسببات است ، در آن عالم هم همين طور است . بلكه آن عالم اليق به نظام و اسباب و مسببات است . تمام نظام عالم آخرت از روى تناسبات و اسباب است : نفوذ اراده از اين عالم بايد تهيه شود - دنيا مزرعهء آخرت و مادهء همهء نعم بهشتى و نقم جهنمى است .
پس ، در هر يك از عبادات و مناسك شرعيه علاوه بر آنكه خودش داراى صورت اخروى ملكوتى است ، كه به آن تعمير بهشت جسمانى و قصور آن تهيه غلمان و حوران شود - چنانچه مطابق برهان و احاديث است « 1 » - همين طور در هر يك از عبادات اثرى در نفس حاصل شود و كمكم تقويت ارادهء نفس كند و قدرت آن كامل گردد ، و لهذا عبادات هر چه مشقت داشته باشد مرغوب است و أفضل الأعمال أحمزها . [ 1 ] مثلا در زمستان سرد ، شب از خواب ناز گذشتن و به عبادت حق تعالى قيام كردن روح را بر قواى بدن چيره مىكند و اراده را قوى مىكند . و اين در اول امر اگر قدرى مشكل و ناگوار باشد ، كم كم پس از اقدام . زحمت كم مىشود و اطاعت بدن از نفس زياد مىشود ، چنانچه مىبينيم اهل آن بدون تكلف و زحمت قيام مىكنند . و اينكه ما تنبلى مىكنيم و بر ما مشكل و شاق است ، براى آن است كه اقدام نمىكنيم ، اگر چند مرتبه اقدام كنيم ، كم كم زحمت مبدل به راحت مىشود .
بلكه اهل آن ، التذاذ از آن مىبرند بيشتر از آن التذاذى كه ما از مشتهيات دنيايى مىبريم ، پس به اقدام نفس عادى مىشود و الخير عادة .
و اين عبادت چندين ثمره دارد : يكى آنكه خود صورت عمل در آن عالم به قدرى زيبا و جميل است كه نظير آن در اين عالم نيست و از تصور آن عاجزيم . و ديگر آنكه نفس صاحب عزم و اقتدار مىشود ، و اين نتايج كثيره دارد كه يكى از آنها را شنيدى . و ديگر آنكه انسان را كم كم مأنوس با ذكر و فكر و عبادت مىكند . شايد مجاز به حقيقت نزديك كند انسان را و توجه قلبى به مالك الملوك شود و محبت به جمال محبوب حقيقى پيدا شود و محبت قلب و تعلق آن از دنيا و آخرت كم گردد .
شايد اگر جذبهء ربوبى پيدا شود و حالتى دست دهد ، نكتهء حقيقى عبادت و سرّ واقعى تذكر و تفكر حاصل آيد ، و هر دو عالم از نظر افتد و جلوهء دوست غبار دو بينى را از دل بزدايد . و جز خدا كسى نمىداند كه با همچو بندهاى خدا چه كرامت كند . و چنانچه در رياضات شرعيه و عبادات و مناسك و ترك مشتهيات عزم قوّت گيرد و انسان صاحب عزم و اراده شود ، در معاصى طبيعت غلبه كند و عزم و ارادهء انسان ناقص شود . چنانچه شمهاى از آن سابق ذكر شد .
هامش
[ 1 ] « برترين كارها سختترين آنهاست . » بحار الانوار ج 67 ، ص 191 . « كتاب الايمان و الكفر » باب 53 ذيل حديث 2 .
( 1 ) حديث 22 ، پاورقى 18 .