« نترساند البته تو را مرگ ، زيرا كه تلخى آن در ترسناكى از اوست . » و از مفاسد بزرگ حب دنيا آن است كه انسان را از رياضات شرعيه و عبادات و مناسك باز دارد ، و جنبهء طبيعت را قوّت دهد و تعصى نمايد طبيعت از اطاعت روح ، و انقياد آن را نكند و عزم انسانى را سست كند و اراده را ضعيف نمايد ، با اينكه يكى از اسرار بزرگ عبادات و رياضات شرعيه آن است كه بدن و قواى طبيعيه و جنبهء ملك تابع و منقاد روح گردد و ارادهء نفس در آنها كار كن شود و ملكوت نفس بر ملك غالب شود ، و به طورى روح داراى سلطنت و قدرت و نفوذ امر شود كه به مجرد اراده بدن را به هر كار بخواهد وادار كند ، و از هر كار بخواهد باز دارد ، ملك بدن و قواى ظاهره ملكيه تابع و مقهور و مسخر ملكوت گردد به نحوى كه بىمشقت و تكلف هر كارى را بخواهد انجام دهد . و يكى از فضايل و اسرار عبادات شاقه و پر زحمت آن است كه اين مقصد از آنها بيشتر انجام گيرد ، و انسان به واسطهء آنها داراى عزم مىشود و بر طبيعت غالب مىآيد و بر ملك چيره مىشود . و اگر اراده تام و تمام شود و عزم قوى و محكم گردد ، مثل ملك بدن و قواى ظاهره و باطنهء آن مثل ملائكة اللّه شود كه عصيان خدا نكنند ، به هر چه آنها را امر فرمايد اطاعت كنند ، و از هر چه نهى فرمايد منتهى شوند ، بدون آنكه با تكلف و زحمت باشد . قواى ملك انسان هم اگر مسخر روح شد ، تكلف و زحمت از ميان برخيزد و به راحتى مبدل گردد ، و اقاليم سبعهء ملك تسليم ملكوت شود و همهء قوا عمال آن گردند .
و بدان اى عزيز كه عزم و ارادهء قويه در آن عالم خيلى لازم است و كاركن است . ميزان يكى از مراتب بهشت ، كه از بهترين بهشتهاست ، اراده و عزم است كه انسان تا داراى ارادهء نافذه و عزم قوى نباشد ، داراى آن بهشت و مقام عالى نشود . در حديث است كه وقتى اهل بهشت در آن مستقر گردند ، يك مرقومه از ساحت قدس الهى جلت عظمته صادر گردد براى آنها به اين مضمون : « اين كتاب از زندهء پايدار جاويدان است به سوى زندهء پايدار جاويدان . من چنانم كه به هر چه بفرمايم بشو مىشود ، تو را نيز امروز چنان كردم كه به هر چه امر كنى بشود مىشود . » « 1 » ملاحظه كن اين چه مقامى و سلطنتى است ، و اين چه قدرتى است الهى كه ارادهء او مظهر ارادة اللّه شود : معدومات را لباس وجود دهد . از تمام جنّات جسمانى اين قدرت و نفوذ اراده بهتر و بالاتر است . و معلوم است اين مرقومه عبث و جزاف رقم نشود . كسى كه ارادهاش تابع شهوات حيوانى باشد و عزمش مرده و خمود باشد به اين مقام نرسد . كارهاى حق تعالى از جزاف مبراست : در اين عالم از روى نظام و
هامش
( 1 ) حديث 2 ، پاورقى 19 .