68 - ادامهء مسئلهء 17 12 / 11 / 83 مقام ثبوت ؛ يعنى مقام واقع به اين بيان كه مىدانيم مواقعهاى در خلوت واقع نشده است ، آيا خلوت موضوعيّت دارد و جانشين مواقعه و سبب كمال مهر مىشود ؟
مقام اثبات ؛ يعنى مقام ظاهر به اين بيان كه نمىدانيم در خلوت مواقعهاى واقع شده ، حال آيا مىتوانيم خلوت را اماره بگيريم بر اين كه مواقعهاى واقع شده به خصوص در جايى كه مدّت طولانى خلوت كردهاند ؟
اين دو بحث جدا از هم است و نبايد آنها را با هم مخلوط كرد ولى در كلمات فقها مخلوط شده است .
اقوال :
اقوال خاصّه :
در ميان اصحاب ما چهار قول وجود دارد كه بعضى در مقام ثبوت و بعضى در مقام اثبات است . مرحوم شهيد ثانى اقوال را خوب جمعآورى كرده و مىفرمايد :
و اختلفوا فى أنّه هل يقوم غير الوطء من مقدّماته كالخلوة مقامه فى ذلك ( بحث مقام ثبوتى است چون مىدانيم غير از خلوت چيزى نبوده ولى مىخواهيم ببينيم آيا خلوت قائم مقام مواقعه مىشود ؟ ) على أقوال منشؤها اختلاف الأخبار أيضا فذهب الأكثر إلى عدمه ( خلوت قائم مقام مواقعه نيست ) و أنّ الخلوة و باقى المقدّمات لا تكفى فى ايجاب المهر ( مهر كامل ) و ذهب جماعة من المتقدّمين إلى أنّ الخلوة توجب المهر ظاهرا ( مقام اثبات ) حيث لا يثبت شرعا عدم الدخول ( در جايى كه شك داريم ) و أمّا باطنا فلا يستقرّ المهر جميعه إلّا بالدخول و أطلق بعضهم كالصدوق وجوبه بمجرّد الخلوة ( خلوت موضوعيّت دارد و بحث مقام ثبوتى است ) و أضاف ابن الجنيد إلى الجماع إنزال الماء به غير إيلاج ( انزال ماء در رحم مرئه بدون دخول ) و لمس العورة و النظر إليها و القبلة متلذّذا ، بذلك و المعتمد الاوّل « 1 » .
پس در بين اصحاب چهار قول است :
1 - خلوت در مقام ثبوت جانشين مواقعه نمىشود .
2 - خلوت در مقام ثبوت ، جانشين مواقعه نمىشود ، ولى در مقام اثبات و شك جانشين مىشود .
3 - خلوت در مقام ثبوت و اثبات جانشين مواقعه مىشود .
4 - چيزهاى ديگرى هم علاوه بر خلوت ، جانشين مواقعه در كمال مهر مىشود .
اقوال عامّه :
اقوال عامّه را از كتاب خلاف شيخ طوسى نقل مىكنيم كه مىفرمايد :
اختلف الناس ( فقهاى عامّه ) فيه على ثلاثة مذاهب : « 2 »
قول اوّل ؛ خلوت اثرى ندارد و موضوعيّت ندارد كه همان مذهب مشهور در بين ماست و در ميان صحابه ابن عباس و ابن مسعود و در بين تابعين ، شعبى و ابن سيرين و در ميان فقها ، شافعى و ابو ثور به اين قول قائل شدهاند .
قول دوّم ؛ خلوت مانند دخول است ، جماعتى از اصحاب به اين قول قائل شدهاند و اين قول از على عليه السّلام نقل شده و عمر و عبد اللّه بن عمر به اين قول قائل شده و در ميان تابعين هم زهرى و در ميان فقها هم ابو حنيفه و اصحابش و شافعى در كتاب آراء قديمش و اوزاعى به اين قول قائل شدهاند .
قول سوّم ؛ اگر خلوت تامّه باشد مؤثّر و اگر خلوت ناقصه باشد بىاثر است .
خلوت تامّه به اين است كه در خانهاى تنها باشند و خلوت ناقصه اين است كه در خانهء پدر زن باشند و از پدر زن خجالت مىكشند ، اين خلوت فايدهاى ندارد و جانشين مواقعه نيست .
مالك بن انس به اين قول قائل شده است .
اگر اين قول را به چهار قول سابق ضميمه كنيم ، مجموعا در مسأله پنج قول داريم . ما ابتدا مقام ثبوت را بحث مىكنيم و سپس به سراغ مقام اثبات مىرويم .
مقام ثبوت ( واقع ) :
آيا خلوت موضوعيّت دارد ؟
مشهور اصحاب قائلند كه خلوت موضوعيّت ندارد و ما همچنين معتقديم .
ادلّه :
[ آيهء 237 سورهء بقره ]
1 - آيهء
وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً
« 3 » .
آيه مفهوم دارد يعنى « مسّ » باعث كمال مهر مىشود و خلوت تأثيرى ندارد و اجماع قائم است كه مس به معناى دخول است .
هامش
( 1 ) . مسالك ، ج 8 ، ص 225 .
( 2 ) . ج 4 ، كتاب الصداق ، ص 396 ، مسئلهء 42 .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 237 .