مسجد جمعه يا جامع هر شهر در مركز يا در رأس بازار ساخته شده تا به فرمان سورهء جمعه ، هرگاه بانگ اذان از گلدستهها پخش مىشود ، بازاريان و مردم ، داد و ستد را رها سازند و به سوى نماز جمعه بشتابند : « إِذَا نُودِىَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ » . « 1 »
نتيجهء اين فضاسازى اسلامى ، براى بازار اين بود كه زمخشرى و صدرالمتألّهين در تفسير خود بر سورهء جمعه مىنويسند : در زمان گذشته ، به هنگام سحر و بعد از طلوع فجر ، كوچه و بازار مملو از ازدحام سحر خيزانى بود كه با چراغ ( از مدتى قبل ) به سوى نماز جمعه مىشتافتند « 2 » ، و به همان نسبت ، دلهاى مردم و بازاريان مملو از صفا و صداقت و درستى و اعتماد بود .
مسجد جمعه ، معبر بازار :
« « لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُباً إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ » ؛ در حال مستى و جنابت به مساجد [ و نماز ] وارد نشويد مگر آنكه به صورت عبورى از درى به درى باشد » . « 3 »
آنچه در بالا آمد يكى از تفاسير آيه است .
همانگونه كه در آيهء فوق و فقه اسلامى نيز منعكس است ، پيوند بازار و مسجد در شهرهاى اسلامى به گونهاى است كه مسجد جمعه به عنوان بخشى از معابر عمومى بازار مورد استفاده قرار مىگيرد ؛ باشد كه مسلمانان به خصوص بازاريان در تمام لحظات زندگى از ياد خدا و آخرت غافل نمانند « 4 » و به هنگام رفت و آمد عبرت گيرند و به ياد خدا افتند و از علاقهء خود به غير خدا بكاهند و در وقت معامله خدا را در نظر داشته باشند و چون زمان نماز فرا مىرسد به صف نمازگزاران بپيوندند و به آيهء « وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ » « 5 » عمل كنند و در ساير موارد به فرمان سورهء جمعه همواره به ياد خدا باشند ، تا رستگار شوند « وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » . « 6 »
ساعت مسجد جمعه يادآور ساعت داورى رستاخيز :
« « إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى » ؛ ساعت قيامت آمدنى است حتماً . گاه آن را نگاه خواهم داشت تا هر كس به آنچه مىكوشد پاداش يابد » . « 7 »
بر بالاى بعضى از مساجد جامع مانند مسجد جامع امام خمينى تهران ساعتى است كه بر بالاى آن آيهء « إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ » « 8 » نوشته شده است ، يعنى
هامش
( 1 ) . جمعه ، آيهء 9 .
( 2 ) . تفسير الكشاف ، چاپ دارالكتاب العربى بيروت ، ج 4 ، ص 533 ؛ تفسير القرآن الكريم ، انتشارات بيدار ، قم ، چاپ دوم ، 1366 ، ص 229 .
( 3 ) . نساء ، آيهء 43 .
( 4 ) . ر . ك : « بررسى تاريخچهء فرهنگى - هنرى شهر اصفهان » در مجلهءمعمارى و هنر ايرانى ، شمارهء 2 ، زمستان 1366 ، ص 14 و كتاب بينش اسلامى و پديدههاى عمومى جغرافيايى ، ص 108 .
( 5 ) . بقره ، آيهء 43 .
( 6 ) . انفال ، آيهء 45 .
( 7 ) . طه ، آيهء 15 .
( 8 ) . غافر ، آيهء 59 .