نماز در اين صورت ديگر جز عملى عبادى (
leutiR
) و هدفى فى نفسه نيست .
اما در آغاز مسجد واقعاً در مركز شهر بود بلكه در واقع مركز آن محسوب مىشد ؛ اما اين مركز - همچون يك روح و يك بدن - رو در روى ساير قسمتها قرار نداشت » . « 1 »
كريستين نفاح در مقالهء خود « مسجد كانون فعاليت جامعهء اسلامى » مىنويسد :
« مساجد به مثابه مركز ارتباطى نهادهاى اجتماعى ، مثل بيمارستانها ، آسايشگاهها ، نوانخانهها و دانشگاهها و مدارس عمل مىكند اما استقرار اين مساجد در مركز شهر كه با احاطه شدن به وسيله بازار و صنعتگران متعدد كانون اصلى شكلگيرى جمعيت شهرى است ، گواهى است بر ضرورت و نقش عمومى آنان و هماهنگى اين پديده با تمام جوامع اسلامى جهان » . « 2 »
خوشبختانه پيامهاى قرآن مانند سورهء جمعه كه مرتب شبها و روزهاى جمعه چندين بار خوانده مىشود اثر بسيار سودمندى در تجّار و بازرگانان مسلمان گذاشت ، به طورى كه بازارهاى خود را تجسّمى از پيامهاى آن كردند . به عنوان نمونه اگر به بناى بازارهاى اسلامى بنگريم مىبينيم :
بازار اغلب به مسجد جمعه ختم مىشود مانند بازارهاى تهران ، اصفهان و شيراز ، يا مسجد جامع محور آن است مانند مسجد گوهرشاد مشهد كه نشان دهندهء جهت اقتصاد و تجارت مسلمانان است ، يعنى هدف با محور فعاليتهاى اقتصادى جامعه ، رسيدن به اللَّه و كمال انسانى است .
همانطور كه معماران و مهندسان شهرسازى تعبير كردهاند ، بازار همچون ستون فقرات يك انسان است و اين همان تعبيرى است كه خداوند در قرآن براى مال كرده است : « أمْوَالُكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً » « 3 » ( اموالى كه خداوند مايهء قوام شما قرار داده است ) و مسجد جمعه يا جامع به منزلهء رأس شهر است . « 4 »
گنبد و گلدستههاى مسجد گويى مرد عابدى را مجسم مىكند كه عرقچين بر سر گذاشته و دو دست خود را براى تسبيح و عبادت به سوى آسمان برافراشته و سقف زير گنبد ، نمودار آسمان است و نمازگزاران همگام با تسبيح موجودات آسمانها و زمين ، خدا را تسبيح و عبادت مىكنند : « يُسَبِّحُ للَّهِ مَا فِى السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ » . « 5 »
به هنگام نماز جمعه گويى مردم يك شهر از كثرت به وحدت رسيده و انسان كبيرى را تشكيل مىدهند كه با هم نماز وحدت بخش مىخوانند ، با هم به ركوع و سجود مىروند و خدا را تسبيح مىكنند .
هامش
( 1 ) . مسجد آئينهء اسلام ، به نقل از هفته نامهء ژوز آفريك ، ترجمهء سعيد شهرتاس ، حديث ديگران در قلمرو فرهنگ و ادب ، ص 427 ، تهران ، انتشارات كوير ، چاپ اول ، 1377 .
( 2 ) . پيام يونسكو ، آذر 1369 ، شمارهء 242 ، سال 22 ، ص 35 .
( 3 ) . نساء ، آيهء 5 .
( 4 ) . بينش اسلامى و پديدههاى جغرافيايى ، مشهد ، بنياد پژوهشهاى اسلامى ، 1368 ، ص 108 .
( 5 ) . جمعه ، آيهء 1 .