« روزى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با اصحاب نشسته بودند ، تاجرى بر ايشان بگذشت كه روانهء باز كردن دكان بود . صحابه گفتند : دريغا اگر اين سحرخيزى در راه دين بودى . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند : چنين مگوييد كه اگر از براى آن مىرود تا خود يا خانوادهاش را از مردم بى نياز گرداند در راه خداى تعالى است » . « 1 »
پيوند بازار با دو مسجد جامع و جمعه و 22 مدرسه و مسجد :
در شهر اصفهان دو مسجد بزرگ جمعه و جامع در دو سوى بازار و بيش از 22 مدرسهء علميه و مسجد در طول بازار و ايوان بزرگ نظام الملك در مدخل بازار ( محل برگزارى نماز جمعه ) بازار اصفهان را تبديل به بازار اسلامى كرده است « 2 » و فرمودهء پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را تحقق بخشيده كه « بازار مسلمانها مانند مسجد و مصلّاى آنهاست » « 3 » و بهراستى وقتى انسان وارد چنين بازارى مىشود احساس مىكند كه وارد مسجد شده است .
روژه گارودى فيلسوف مسلمان فرانسوى و نويسندهء كتاب « مسجد ، آيينهء اسلام » « 4 » مىگويد :
« مسجد ، به معناى محلى است كه در آن سجده مىكنند و هر مكانى مىتواند پذيرندهء اين سجده باشد . با اين وجود ، اسلام يك دين فردى نيست و مسجد در اسلام نماد امّت است . در دورهء عظمت اسلام تمام زندگى شهر در مسجد جريان داشت . و در آنجا قراردادهاى تجارى بسته مىشد ، در آنجا تصميمات عام المنفعهاى از قبيل امضاء كردن صلح نامه ، يا رفتن به جنگ گرفته مىشد ، زيرا اسلام تمايزى ميان مقدّس (
ercas
) و نامقدّس (
enaforp
) نمىشناسد . ( در حقيقت هر كار مثبتى در اسلام مقدس است ) . اجراى شريعت بيش از هر چيز به معنى اين بوده است كه انسان ، بيست و چهار ساعت شبانه روز را در محضر خداوند به سر مىبرد ، هر عملى در زير نگاه او انجام مىشود ؛ بنابراين هر عملى يك بُعد قدسى (
elarcas
) دارد و نماز درنگى است در تسلسل لحظات گوناگون ؛ درنگى كه به ساير لحظات معنى مىدهد . نماز دور آنچه هست را مىشكافد و به من اجازه مىدهد تا خويش را درك كنم و معناى تمام اعمالم را دريابم . با اين وجود ، نماز از بقيهء اعمال من جدا نيست .
انحطاط مسلمانان امروز درست از اينجا ناشى مىشود كه نمازگزاردن را چيزى جداى از بقيهء زندگى مىدانند . اين دگرگونى نتيجهء بخشى از يك انحراف از جهت و معناى اوليهء اسلام بر اثر رسوخ انديشهء ثنوى يونانى مقدّس / نامقدّس است . مسجد در اين صورت از نقش جامع خود باز مىايستد و ديگر جز نقشى روحانى را ايفا نمىكند . اسلام از بُعد امّتى (
eriatuanummoc
) خود گسسته مىشود و به دينى عبادت گرا (
citsilauriR
) تبديل مىشود .
هامش
( 1 ) . المحجة البيضاء ، فيض كاشانى ، ج 3 ، ص 140 .
( 2 ) . ابن عساكر نيز در تاريخ دمشق ( ج 2 ، ص 290 ) در باب « ذكرمعرفة مساجد البلد » به دهها مسجد كه در بازارهاى دمشق واقع شده بودند ، اشاره مىكند .
( 3 ) . كافى ، ج 5 ، ص 155 ، ح 1 .
( 4 ) . المسجد مرآة الاسلام ( خ ، ) .