جوانمردى و مروّت كه در يك كلمه آن را مىتوان در « شخصيت » خلاصه كرد ، كمالى است كه انسان را از بىتفاوتى به امور نيازمندان جامعه ، خارج مىسازد و حسّ مسئوليت پذيرى را در آدمى بارور مىكند .
اميرمؤمنان على عليه السلام در حديثى مىفرمايد : «
مع الثروة تظهر المروّة
؛ مروّت آدمى ، هنگام مالدارى ظاهر مىشود » . « 1 »
در سخنى كوتاه و پرمعنا از امام سجاد عليه السلام مىخوانيم كه فرمود : «
استثمار المال تمام المروّة
؛ بهرهورى صحيح از مال كمال جوانمردى و نشانهء شخصيت است » . « 2 »
در حديث ديگرى از اميرمؤمنان مىخوانيم :
« أفضل المروّة مواساة الأخوان بالأموال
؛ برترين مروّت مواسات مالى با برادران دينى است » . « 3 »
همچنين در روايات ديگر از آن حضرت مىخوانيم كه مهماننوازى و رسيدگى به امور خويشاوندان و تلاش جهت رفع نيازهاى آنان به عنوان اساس و محور مروّت و شخصيت شمرده شده است : (
الضيافة رأس المروّة ) « 4 »
و نيز مىخوانيم : «
من
أفضل المروّة صلة الرحم
» . « 5 »
روشن است كه تقويت اين خصلت پسنديده تا چه ميزان مىتواند از انباشتگى اموال پيشگيرى كند ، زيرا با تقويت اين صفت متعالى ، ريشههاى اصلى مالاندوزى ، چون حرص و بخل مىخشكد .
اميرمؤمنان على عليه السلام در دو سخن جداگانه مىفرمايد :
« لا مروّة مع شحٍّ » « 6 »
و «
الحرص يُزري بالمُروّة
» . « 7 »
دو . سخاوت
سخاوت و بخشندگى صفتى است كه آدمى را از تكاثر اموال مىرهاند . انسان سخاوتمند با بذل و بخششهاى خويش بخشى از اموال خود را به نيازمندان مىرساند و مانع انبوه شدن و تراكم آن مىشود .
در نگاه دين سخاوت ، صفت كريمان و بزرگان است ؛ سخاوت نشانهء مروّت و شخصيت است .
اميرمؤمنان على عليه السلام مىفرمايد : «
على قدر المروّة تكون السخاوة
» . « 8 »
در اين نگاه « سخاوت » نقطهء مقابل « بخل » است . انسان سخى در پرتو اين صفت نيك ، از رذيلهء بخل كه از مهمترين ريشههاى مالاندوزى است رهايى مىيابد .
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود :
« الجنّة دار الأسخياء والذي نفسي بيده لايدخل الجنّة بخيلٌ
؛ بهشت خانهء سخاوتمندان است ، سوگند به كسى كه جانم به دست اوست هيچ فرد بخيلى وارد بهشت نمىشود » . « 9 »
همچنين از آن حضرت مىخوانيم : «
السخي إنّما يجود من حسن الظنّ باللَّه والبخيل إنّما يبخل من سوء الظنّ باللَّه
؛ انسان سخاوتمند به خاطر حسن ظنّى كه به خداوند دارد به راحتى مىبخشد ولى انسان بخيل به خاطر سوء ظنش به خدا ، بخل مىورزد » . « 10 »
روشن است كه در پرتو صفت سخاوت ، پيوندهاى نوع دوستانه عميقتر شده و تعاون و همكارى در جامعه گستردهتر مىگردد و افزون بر تأمين بخشى از نيازهاى نيازمندان ، از انبوه شدن ثروت در دست اغنيا مىكاهد .
سه . ايثار
« ايثار » صفت بسيار ممتازى است كه جز اولياء اللَّه و مؤمنان خالص و مخلص از عهدهء آن بر نمىآيند ، زيرا ايثارگر نه تنها مالى را براى خويش نمىاندوزد ، بلكه با وجود نياز شخصى ، ديگران را بر خود ترجيح مىدهد . پيامبر اكرم و صحابهء خاص آن حضرت و همچنين اهلبيت عليهم السلام نمونههاى كاملى هستند كه خداوند در قرآن آنان را به اين صفت ممتاز ستوده است : « وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ » « 11 » و مىفرمايد : « وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً » . « 12 »
چهار . زهد
« زهد » و بىرغبتى به زرق و دنيا و زخارف آن
هامش
( 1 ) . عيون الحكم والمواعظ ، ص 486 .
( 2 ) . كافى ، ج 1 ، ص 20 ، ح 12 . همچنين اين حديث در تحف العقول با اين عبارت آمده است : « واستنماء المال تمام المروّة » ( تحف العقول ، ص 283 ) .
( 3 ) . عيون الحكم والمواعظ ، ص 125 .
( 4 ) . موسوعة احاديث اهلالبيت ، ج 6 ، ص 245 ، ح 7369 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . غررالحكم ، شمارهء 6646 .
( 7 ) . همان ، شمارهء 6638 .
( 8 ) . همان ، شمارهء 5512 .
( 9 ) . كنز العمال ، ج 6 ، ص 392 ، ح 16216 .
( 10 ) . همان ، ح 16209 .
( 11 ) . حشر ، آيهء 9 .
( 12 ) . انسان ، آيهء 8 .