مىپردازد » . آن مرد گفت : اگر حق معلوم از نوع زكات و صدقههاى واجب نيست ، پس چيست ؟ امام پاسخ داد : «
هوالشيء يخرجه من ماله إن شاء أكثر و إن شاء أقلّ على قدر ما يملك
؛ « حق معلوم » مقدارى از مال است كه آدمى آن را به اندازهء توانايىاش - كم يا زياد - به نيازمندان مىپردازد » . آن مرد گفت : با اين مال چه كارى بايد صورت گيرد ( در چه راهى بايد مصرف گردد ؟ ) امام عليه السلام پاسخ داد : «
يصل به رحماً ويقوى به ضعيفاً و يحمل به كلًاّ أو يصل به أخاً له في اللَّه أو لنائبة تنوبه
؛ به وسيلهء آن صلهء رحم بجا آورد ، ناتوانى را دستگيرى كند ، بارى را از دوش كسى بردارد يا به برادر دينىاش از آن مال عطا نمايد يا محنتى را از او دور كند » . « 1 »
چهار . وقف
از اين نكته نبايد غافل بود كه مسألهء وقف در اسلام اهميّت خاصى دارد به گونهاى كه در سراسر جهان اسلام زمينها ، اماكن ، بيمارستانها ، مدارس و دانشگاههاى زيادى را به صورت موقوفه مىبينيم .
موقوفات ، اموال را از مالكيّت اشخاص حقيقى خارج كرده و به مالكيّت عموم در مىآورد و همين امر از انباشته شدن ثروتها در ملك اشخاص در حدّ زيادى جلوگيرى مىكند .
پيشوايان اسلام در مسألهء وقف پيشگام بودند .
داستان اوقاف متعدد اميرمؤمنان على عليه السلام كه تقريباً شامل همهء اموال آن حضرت مىشد - چه آنها كه از طريق سهم غنايم جنگى به دست آمده بود و يا آنها كه از كدّ يمين و احياى اراضى موات و حفر چاه به دست مىآمد - معروف است . بسيارى از ثروتمندان در طول تاريخ نيز از اين سنت حسنه پيروى كردند و اموال كلان خود را به صورت موقوفه درآوردند و از اين طريق از انباشته شدن اموال پيشگيرى شد .
در روايتى مىخوانيم كه فردى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيد : زمينى بسيار مرغوب دارم . آن را چه كنم ؟
فرمود : «
احبس أصلها وسبّل ثمرتها
؛ اصلش را وقف كن و محصولش را در امور خيريه مصرف نما » . « 2 »
پنج . حقوق ديگر
افزون بر آنچه در پيش گفته شد ، اسلام با ايجاد روحيهء برادرى و تعاون و تشويق مسلمانان به رعايت حال فقرا و نيازمندان جامعه با توصيه به انفاقهاى مستحب مانند : وصيتها ، هبهها صدقهها از جلوى انباشته شدن بىرويهء ثروت در دست اغنيا را گرفته است .
بىگمان تأثير اينگونه انفاقها در مهار ثروتها ، كمتر از تأثير انفاقات واجب نيست .
تأكيدهاى قرآن و روايات دربارهء اينگونه انفاقات و وعدهء پاداشهاى گسترده براى آن به قدرى فراوان است كه به نظر مىرسد اسلام به ترك كامل آنها و بسنده كردن به انفاقات واجب ، هرگز راضى نيست .
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وارد شده است :
هامش
( 1 ) . نورالثقلين ، ج 5 ، ص 417 ، ح 25 .
( 2 ) . كنز العمال ، ج 16 ، ص 634 ، ح 46150 .