را سرچشمهء حسد ، كينه ، عداوت و اختلاف شمرده است .
سه . نفى تطفيف و اجحاف
در نظام اقتصادى اسلام مسئلهء رعايت عدل و انصاف در معاملات ، مورد توجه جدى قرار گرفته است ؛ از جمله كم فروشى يكى از بزرگترين گناهان شمرده شده و كم فروشان به عذاب شديد الهى تهديد شدهاند . در قرآن مجيد مىخوانيم :
« « وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ » ؛ واى بر كم فروشان ، آنان كه هنگامى كه مىخواهند براى خود كيل كنند حق خود را به طور كامل مىگيرند ؛ اما زمانى كه مىخواهند براى ديگران كيل يا وزن كنند كم مىگذارند » . « 1 »
قرآن با اشاره به فلسفهء حرمت كم فروشى مىفرمايد : كم فروشى از عوامل فساد در زمين است ؛ در داستان شعيب آنجا كه قوم خود را مخاطب ساخته ، مىخوانيم : « « أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنْ الْمُخْسِرِينَ * وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ * وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ » ؛ حق پيمانه را ادا كنيد و ديگران را به خسارت ميفكنيد . با ترازوى صحيح وزن كنيد و حق مردم را كم نگذاريد و در زمين فساد نكنيد » . « 2 »
نكتهء قابل توجه اينكه تعبير به « وَلَا تَعْثَوْا فِى الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ » اشاره به اين مطلب است كه تطفيف موجب فساد است ، چه اينكه باعث به هم خوردن تعادل اقتصادى است و نوعى سرقت در اموال ديگران محسوب مىشود .
مبارزه اسلام در مورد معاملات عادلانه ، به نهى از تطفيف و كم فروشى محدود نمىشود ، بلكه اسلام قيمتهاى ظالمانه و توأم با اجحاف را نيز نوعى خروج از عدالت مىداند .
اميرمؤمنان على عليه السلام در اين باره از قول رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مىكند كه فرمودند : «
و ليكن البيع بيعاً سمحاً بموازين عدل وأسعار لاتجحف بالفريقين من البائع والمبتاع
؛ خريد و فروش بايد با سهولت و آسانى باشد و قيمتها بر محور عدل و انصاف تعيين گردد به گونهاى كه به هيچ يك از دو طرف معامله اجحاف نشود » . « 3 »
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم : «
إنّ اللَّه يحبّ سمحَ البيع ، سمح الشراء ، سمح القضاء
؛ خداوند آسانگيرى در امر خريد و فروش و داورى را دوست مىدارد » . « 4 »
روشن است كه رعايت اين موازين تا چه ميزان مىتواند در جلوگيرى از تمركز ثروتها مؤثر باشد .
چهار . منع درآمدهاى نامشروع
در دنياى مادى كه فعاليتهاى اقتصادى آن بر محور درآمد بيشتر با كار كمتر دور مىزند يكى از
هامش
( 1 ) . مطففين ، آيهء 3 - / 1 .
( 2 ) . شعراء ، آيات 181 - / 183 .
( 3 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 53 .
( 4 ) . سنن ترمذى ، ج 2 ، ص 390 ، ح 1334 ؛ كنز العمال ، ج 4 ، ص 44 ، ح 9426 .