جامعه جلوگيرى مىكند ، مطابق اين قاعده كه از قوانين مهم و حاكم بر ساير قوانين است ، هر نوع اقدام ضررى ، چه در مرحلهء وضع آن و چه در مرحلهء اجرا مشروعيت ندارد . مطابق اين قاعده مردم حق ندارند به يكديگر ضرر رسانند ، اين قانون از هر چه موجب اضرار به مردم ، محيط زيست و جامعه بشرى مىشود ، جلوگيرى مىكند و به يقين شامل توليد مواد زيانآور نيز مىشود . « 1 »
مبارزه اسلام با توليد مشروبات الكلى ، قمار و مانند آن و توليد ثروت از اين راه نيز مىتواند در همين راستا باشد و با همين منطق مىتوان توليد مواد مخدر و قرصهاى روانگردان و مانند آن را ناروا شمرد و از كشت و توليد آنها جلوگيرى كرد . قرآن در مورد زيان مشروبات و قمار مىفرمايد : « وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا » . « 2 »
2 . استحكام فرآوردهها
از مواردى كه اسلام به آن سفارش مىكند انجام دادن كار متقن و مستحكم است ، اسلام از انجام شدن كارهاى سست و غيراستاندارد برحذر مىدارد .
قرآن مجيد بهترين الهام را در اين زمينه به ما مىدهد ، زيرا با صراحت مىگويد : تمام مصنوعات خداوند در جهان هستى داراى اتقان و استحكام و نظم خاصى است . از جمله در آيهء 88 سورهء نمل مىخوانيم : « وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ » .
هنگامى كه خداوند قادر توانا در آفرينش جهان همه جا اتقان را به كار مىبرد ، درسى به ما مىدهد كه در كارهاى خود هماهنگ با نظام جهان هستى هر كارى را با اتقان شروع كنيم و با اتقان پايان دهيم .
اين سخن از رسول خدا صلى الله عليه و آله معروف است كه فرمود : «
ولكنّ اللَّه يحبّ عبداً إذا عَمِل عملًا أحكمه
؛ خداوند دوست دارد وقتى بندهاى كارى را انجام مىدهد ، آن را به استوارى و استحكام انجام دهد » . « 3 »
حضرت در بيان ديگر فرمود : «
إذا عَمِل أحدكم عملًا فَلْيُتْقِن
؛ هنگامى كه يكى از شما كارى را انجام مىدهد ، بايد آن را با كمال دقّت و استوارى انجام دهد » . « 4 »
رسول خدا صلى الله عليه و آله اين سخن را هنگام ترميم قبرى بيان فرمود ! هنگامى كه قبر يك انسان كه به هر حال دير يا زود ، جسد داخل آن از بين مىرود ، به استحكامش اينگونه توجه مىشود ، يقيناً مراعات استحكام و اتقان در كارهايى كه مربوط به امور زندگى و حيات فردى اجتماعى است ، بيشتر مورد توجه اسلام است .
گفتار دوم . حاكميت اخلاق در داد و ستد
در اين باره دستورات و سفارشهاى فراوانى در منابع دينى آمده است كه همهء آنها حاكى از اهميّت پيوند اخلاق با اقتصاد در اسلام است . در يك دستور عام و كلّى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مىخوانيم : «
. . . واستعمل في تجارتك مكارم الأخلاق ، والأفعال الجميلة للدّين والدّنيا
؛ در تجارت خود اخلاق كريمانه و كارهاى زيبا براى امور دين و دنيا را به كار بند » . « 5 »
در موارد مشخّص نيز دستورات و روايات متعدّدى داريم كه به چند مورد در اين باره پرداخته مىشود :
1 . پرهيز از فزون طلبى
امورى كه نمودهاى اين خصلت است و از آن نهى و يا نكوهش شده ، از اين قرار است :
الف . غشّ و تقلّب در معاملات
« غشّ » در لغت ضد نصح ( خالص بودن ) به معناى ناخالصى « 6 » و در اصطلاح روايات و فقها به معناى آميختن جنس مورد معامله با امورى است كه بر مشترى پنهان است ؛ مانند آميختن آب با شير ، يا آميختن جنس نامرغوب با جنس مرغوب و عرضهء آن به قيمت مرغوب ( مثل مخلوط كردن روغن
هامش
( 1 ) . براى آگاهى از مدرك اين قاعده و مفاد آن ر . ك : القواعد الفقهية ، اثر آيت اللَّه مكارم شيرازى ، ج 1 ، قاعدهء لاضرر .
( 2 ) . بقره ، آيهء 219 .
( 3 ) . وسائل الشيعه ، ج 2 ، ص 884 ، ح 2 .
( 4 ) . همان ، ص 883 ، ح 1 .
( 5 ) . بحارالانوار ، ج 100 ، ص 99 .
( 6 ) . لسان العرب ، واژهء غش .