به موجب اين ضرورت ، اسلام هم در خطوط اصلى اقتصاد خود به اخلاق توجه كرده « 1 » و هم شاخ و برگهاى مسائل اقتصادى را با اخلاق آميخته است كه اگر همهء اين موارد به درستى رعايت شود ، اقتصاد جامعهء اسلامى - افزون بر بالندگى و رشد - اقتصادى سالم و پاك خواهد بود ؛ مثلًا هنگامى كه اسلام ربا را تحريم مىكند ، از جمله در فلسفهء آن تضعيف مسائل اخلاقى را در جامعه بر مىشمرد .
امام على بن موسى الرضا عليه السلام در فلسفهء تحريم ربا مىفرمايد : «
وعلّة تحريم الرّبا . . . لعلّة ذهاب المعروف ، . . . وتركهم القرض ، والقرض صنائع المعروف
؛ علّت تحريم ربا براى آن است كه انجام كارهاى خير ميان مردم از بين مىرود . . . و مردم قرضالحسنه را ترك مىكنند در حالى كه قرض دادن از كارهاى معروف و پسنديده است » . « 2 »
در روايت ديگرى امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« إنّما حرّم اللَّه الرّبا كيلا يمتنعوا من صنائع المعروف
؛ خداوند ربا را حرام كرد ، تا مردم از انجام كارهاى خير و پسنديده ( مانند قرضالحسنه ) خوددارى نورزند » . « 3 »
اين نكته نيز حائز اهميت است كه در بسيارى از روايات اسلامى تأكيد بر رزق حلال شده است ؛ يعنى درآمدى كه با تمام مسائل اخلاقى آميخته است ؛ اعم از مسائلى كه رعايت آن واجب و الزامى است و مسائلى كه جنبهء استحبابى دارد ؛ به عنوان نمونه :
امام كاظم عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مىكند كه فرمود :
« العبادة سبعون جزء ، أفضلها جزءاً طلبُ الحلال
؛ عبادت هفتاد جزء دارد كه برترين آن طلب حلال است » . « 4 »
در وسائلالشيعة بابى آمده است ، تحت عنوان « باب إستحباب الإجمال فى طلب الرّزق ، و وجوب الإقتصار على الحلال دون الحرام » كه در آن در ارتباط با همين موضوع روايات متعددى ذكر شده است . « 5 »
در روايت ديگرى مىخوانيم : «
إن اللَّه يحبّ أن يرى عبده تعباً في طلب الحلال
؛ خداوند دوست دارد كه بندهاش را در طلب حلال در رنج و تلاش ببيند » . « 6 »
مراعات اخلاق در مراحل مختلف توليد و توزيع ، به همراه رعايت احكام ويژه باب تجارت ، به روزى حلال منتهى مىشود ، هر چند رعايت اخلاق مستحبى در تجارت ، الزامى نيست ، و عدم رعايت آن حرمتى را در پى ندارد ؛ ولى مراعاتش بركات معنوى « 7 » و مادّى « 8 » به همراه دارد و ترغيب
هامش
( 1 ) . ر . ك : مقالهء « اصول و قواعد راهبردى در اسلام » ، در همين كتاب .
( 2 ) . وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 425 ، ح 11 .
( 3 ) . همان ، ص 424 ، ح 9 .
( 4 ) . بحارالانوار ، ج 100 ، ص 18 ، ح 80 .
( 5 ) . وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 27 ( باب 12 از ابواب مقدمات التجارة ) . در كنز العمال ( ج 4 ، ص 4 ) نيز بابى با عنوان « في فضائل الكسب الحلال » آمده و رواياتى در همين ارتباط ذكر شده است .
( 6 ) . كنز العمال ، ج 4 ، ص 4 ، ح 9200 از على عليه السلام .
( 7 ) . مثلًا در ارتباط با پذيرش اقاله در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود : « هر كس تقاضاى فسخ معاملهء مسلمانى را بپذيرد ، خداوند از لغزشهاى او در قيامت در گذرد » . ( وسائلالشيعة ، ج 12 ، ص 286 ، ح 2 ) .
( 8 ) . به عنوان نمونه در روايتى از على عليه السلام مىخوانيم كه « سوگند در معامله بركت را مىبرد » . ( ر . ك : بحارالانوار ، ج 100 ، ص 102 ، ح 44 ) .