كمبود مقررات شرعى در باب كنترل و هدايت مصرف ، نيست ، بلكه اجرا نشدن اين احكام توسط تودهء مردم است كه ضايعات جبرانناپذيرى را بر اقتصاد جامعه اسلامى تحميل مىكند .
گسترهء مصارف حرام و مكروه از نگاه اسلام ، و تقديم بعضى از مراتب مصرف بر بعضى ديگر در رسالههاى عمليه و نيز كتب اخلاقى و حديثى آمده است و نيازى به بيان ندارد .
در اينجا به ذكر چند نمونه از مصاديق بارز و متداول اجتماعى اينگونه از مصارف ، بسنده مىشود :
الف . اسراف
در اينجا سخن از تحريم اسراف يا بيان مفهوم و مصداق آن نيست « 1 » ، بلكه صِرفاً سخن از چند نمونه از اسرافهاى شايع اجتماعى است كه در ميان تودهء مردم ، چيزى به حساب نمىآيد .
مىدانيم از نگاه دين ، حتّى دور ريختن ته ماندهء آب ليوان ، از مصاديق اسراف است . امام صادق عليه السلام براى ارائه اهميت مبارزه با اسراف از هر شكل و هر صورت يكى از مصاديق را همين مىشمارد : «
السرف في ثلاث . . . وإهراقك فضلة الماء
» . « 2 »
اين در حالى است كه در جامعهء اسلامى ، آب لوله كشى منازل كه گاهى براى انتقال آن از فرسنگها راه ، هزينههاى سنگينى بر بيتالمال تحميل مىكند و براى استخراج ، نگهدارى ، تصفيه و انتقال آنها به خانهها ميلياردها صرف مىگردد ، به راحتى به صورتهاى مختلف هدر مىرود و از آن طرف در نقاط ديگر ، آبادىهاى فراوانى در مضيقه بىآبى و خشكسالى با انواع مشكلات دست و پنجه نرم مىكنند . تمام اينها از نظر اسلام غير مشروع است .
يا اينكه مىبينيم مقادير زيادى مواد غذايى در سطلهاى زباله ريخته مىشود ، در حالى كه ميليونها نفر در دنيا از گرسنگى رنج مىبرند و نظير آن در مورد مصرف ديده مىشود .
در حالى كه مىدانيم از نگاه دين ، دورانداختن يك هستهء خرما كه مىتواند در جايى مورد استفاده قرار گيرد ، از مصاديق اسراف است . امام صادق عليه السلام در حديث پيش گفته ، آن را از ديگر مصاديق اسراف شمرده است : «
وإلقاءك النوى يميناً وشمالًا
» . « 3 » و داستان مصرفهاى بىرويه در استفاده از انواع انرژىها داستانى است كه همه از آن با خبريم .
به عنوان مصداق ديگر مىتوان از دور ريختن روزانه مقادير زيادى لوازم و اسباب قابل بازيافت نام برد كه در صورت برنامهريزى و مديريت صحيح و سرمايهگذارى در اين بخش مىتوان از هدر دادن اين سرمايههاى هنگفت پيشگيرى كرد .
ناگفته پيداست كه اين نوع بىمبالاتىها در مصرف ، كه در زندگى امروز كم نيست ، ضربه شديدى بر رشد اقتصادى جامعه وارد مىسازد .
هامش
( 1 ) . ر . ك : مبحث « پرهيز از هرگونه اسراف » در همين كتاب .
( 2 ) . خصال ، ص 93 ، ح 37 ؛ بحارالانوار ، ج 72 ، ص 304 .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 72 ، ص 304 .