و مواد ارزشمند موجود در آن ، تأمل كند ، موادى همچون گچ ، آهك ، سنگ گچ ، زرنيخ ، مردار سنگ ، مس ، سرب ، نقره ، طلا ، ياقوت ، زمرد ، انواع سنگهاى معدنى ، قير ، نفت و . . . كه سرشار از منافع و فوايدند و در طبيعت يافت مىشوند ، آنگاه مىافزايد : آيا كسى شك دارد كه اينها براى بشر در دل زمين ذخيره شده است ، تا آنها را به مرور استخراج كنند و هر نسلى به مقدار نياز خود از آن بردارد :
« فكِّر يا مفضَّل ، في هذه المعادن و ما يخرج منها من الجواهر المختلفة ، مثل الجصِّ والكِلس والجِبس والزرانيخ والمَرتَك و . . . والقُونيا والزيبق والنحاس والرّصاص والفِضّة والذهب والزبرجد ، والياقوت والزمرّد وضروب الحجارة ، وكذلك ما يخرج منها من القار والموميا والكبريت والنفط ، و غير ذلك ممّا يستعمله الناس في مآربهم فهل يخفى على ذي عقل أنّ هذه كلّها ذخاير ذُخِرَت للإنسان في هذه الأرض ليستخرجها فيستعملها عند الحاجة إليها
» . « 1 »
اينها مهمترين و بهترين زمينههاى طبيعى توليد و توسعهاند ، كه با استفادهء صحيح و بهينه مىتوان شكوفايى اقتصاد جامعه اسلامى را اميد داشت .
ب . نيروى انسانى
از ميان عوامل سه گانهء توليد ( نيروى انسانى ، منابع طبيعى و سرمايه ) ، نقش نيروى انسانى از اهميت و حساسيت ويژهاى برخوردار است به گونهاى كه بدون آن ، هيچ يك از دو عامل ديگر به مرحلهء توليد نمىرسد ، زيرا اين نيروى انسانى است كه مىتواند با خلاقيت فكرى و يا قدرت جسمى ، مواد خام طبيعى را به صورت صحيح و بهينه ، به مرحلهء توليد برساند و يا خدماتى را ارائه نمايد .
اين است كه از نگاه اقتصاددانان ، نيروى انسانى و بهرهورى درست از آن ، پايهء اصلى ثروت ملتها را تشكيل مىدهد . « 2 »
ازاينرو در شريعت اسلام انسانهاى تلاشگر و مولد چون كشاورزان ، صنعتگران و كارگران ، از جايگاه و منزلت ارجمندى برخوردارند ، تا آنجا كه كار و تلاش آنان عبادت خداوند شمرده مىشود . « 3 »
قرآن يكى از مواهب الهى به سليمان پيامبر عليه السلام را ، كارگران قدرتمندى مىداند كه در تسخير آن حضرت بودند و به كار و تلاش در امور خدماتى و توليدى اشتغال داشتند . « 4 »
نكتهء مهم آنكه ، نبايد در اين ميان از نقش حياتىِ تاجران و واسطههاى در توزيع غفلت كرد ، زيرا آنان هر چند به طور مستقيم در توليد كالا نقش ندارند ؛ ولى از آنجا كه كار و فعاليتهاى اقتصادى آنها ، انتقال كالا و رساندن آن از مراكز توليد به دست مصرف كننده است ، از نظر علم اقتصاد از خدمات شمرده شده و به نوعى كار توليدى محسوب مىگردد .
اميرمؤمنان عليه السلام در عهدنامهء مالك اشتر در سفارشى ويژه نسبت به اين گروه در كنار صاحبان صنعت آنان را تأمين كننده نيازهاى جامعه معرفى كرده ، مىفرمايد : «
ثمّ استوصِ بالتجّار وذوي
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 3 ، ص 128 ؛ توحيد مفضل ، ص 97 .
( 2 ) . ر . ك : توسعهء اقتصادى در جهان اسلام ، ج 1 ، ص 473 .
( 3 ) . ر . ك : مسند احمد ، ج 3 ، ص 147 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 13 ، ص 460 .
( 4 ) . ر . ك : سبأ ، آيهء 12 و 13 ؛ انبياء ، آيهء 82 .