صنعت « 1 » ، كشتيرانى « 2 » ، صيادى « 3 » ، مسكن وشهرسازى « 4 » و ذوب فلزات « 5 » . « 6 »
4 . عوامل توليد
اقتصاددانان عوامل توليد را به سه دستهء اساسى تقسيم مىكنند :
الف . منابع طبيعى
« منابع طبيعى » را مىتوان منشأ اصلى توليد دانست كه به شكلهاى گوناگون در طبيعت به وديعه گذاشته شده است ؛ طبيعتى كه به تصريح آيات قرآن براى انسان آفريده شده ، « 7 » تا به زندگى دنيوى او سر و سامان بدهد : « سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيّاً » . « 8 »
اميرمؤمنان على عليه السلام سلطهء بر درياها را از عوامل توسعه و توليد اقتصادى مىداند : «
سخّر لكم . . . البحر سبباً لكثرة أموالكم » « 9 »
و مىفرمايد : خداوند آب را براى اين در تسخير انسان قرار داد تا زندگىاش را سامان بخشد : «
سخّر لكم الماء . . . صلاحاً لمعاشكم
» . « 10 »
بديهى است اگر آب ، خاك ، درياها ، جنگلها ، معادن و منابع طبيعى ديگر در جهان نبود ، انسان بر توليد هيچ يك از نيازمندىهاى خود قدرت نداشت .
عملى كه انسان به نام « توليد » روى طبيعت انجام مىدهد ، چيزى بيش از جابجا كردن يا تغيير شكل آنها نيست ، خواه ، تغيير ساده باشد يا پيچيده .
زمين به گونهاى آفريده شده است كه انواع امكانات و احتياجات بشر در آن نهفته شده و انسان مىتواند با بهرهبردارى صحيح و معقول از آنها همه نيازمندىهاى خويش را بر طرف سازد .
افزون بر ذخائر عظيم طبيعى ، خداوند با اعطاى نعمت فكر و قدرت علمى ، راه تغيير و تحوّل و استفادههاى مختلف از ا ين منابع را نيز به بشر ارزانى داشت .
امام صادق عليه السلام مىفرمايد : «
. . . وكذلك أعطي ( الإنسان ) علم ما فيه صلاح دنياه ، كالزراعة والغراس واستخراج الأرضين واقتناء الأغنام والأنعام واستنباط المياه و . . .
؛ اينگونه به انسانها دانشهايى كه به اصلاح امور دنيايى وى بيانجامد عطا شد از قبيل كشاورزى ، درختكارى ، استخراج معادن ، دامپرورى ، استخراج آب از دلِ زمين و . . . » . « 11 »
همچنين آن امام به مفضَّل - راوى حديث و يكى از اصحاب آن امام - توصيه مىكند كه در معادن
هامش
( 1 ) . انبياء ، آيهء 80 ؛ سبأ ، آيهء 11 - / 13 .
( 2 ) . فاطر ، آيهء 12 ؛ جاثيه ، آيهء 12 .
( 3 ) . نحل ، آيهء 14 ؛ كهف ، آيهء 79 ؛ انبياء ، آيهء 82 .
( 4 ) . يونس ، آيهء 87 .
( 5 ) . سبأ ، آيهء 12 .
( 6 ) . ر . ك : اخلاق اقتصادى در قرآن و حديث ، ص 67 .
( 7 ) . ر . ك : ابراهيم ، آيهء 32 - / 34 ؛ ملك ، آيهء 15 .
( 8 ) . نحل ، آيهء 14 .
( 9 ) . بحارالانوار ، ج 32 ، ص 256 .
( 10 ) . همان .
( 11 ) . توحيد مفضل ، ص 40 ؛ بحارالانوار ، ج 3 ، ص 83 .