و « آزادى در نرخگذارى » ، به روشنى بهدست آمده است ، چنانكه آزادى در اصل مبادله از بعضى از آيات قرآن كريم نيز استفاده مىشود آنجا كه پس از آنكه از روابط و تصرفات باطل اقتصادى نهى مىكند تنها راه برونرفت از آن را طيب خاطر و رضايت قلبى طرفينِ فعاليت اقتصادى ، معرفى مىكند چيزى كه پيوسته يا غالباً بدون آزادى در داد و ستد مفهوم ندارد ؛ مىفرمايد : « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَاتَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِّنْكُمْ » . « 1 »
* * * از آيات متعدّد ديگرى از قرآن سومين شاخه از آزادى اقتصادى ؛ يعنى آزادى در تملّك نيز بهدست مىآيد آياتى كه مسئوليتى را به عهدهء انسان مىگذارد كه بدون آزادى در تملّك ثروتهاى طبيعى ، قابل تحصيل نيست و آن عبارت است از مسئوليت عمران و آبادانى زمين و تسلّط يافتن و حاكميت و مالكيّت بر آن ؛ مىفرمايد : ما توانمندى و قدرت بر تصرّف و مالكيّت در زمين را براى شما قرار داديم و انواع وسايل زندگى را براى شما فراهم ساختيم ولى شما كمتر شكرگزارى مىكنيد : « وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ » . « 2 »
نيز مىفرمايد : خداوند زمين را رام شما قرار داد پس بر شانهها و اطراف آن راه رويد و ( با آبادانى و بهرهورى از امكانات آن ) از روزى خدا بخوريد . . . :
« هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ . . . » « 3 » و در آيهء سوم مىفرمايد : آن خدايى كه زمين را بسترى آماده براى شما قرار داد و براى شما در آن راههايى را پديد آورد . . . : « الَّذِى جَعَلَ لَكُمْ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا . . . » . « 4 »
و در آيهء چهارم مىفرمايد : . . . او شما را از زمين آفريد وآبادانى آن را به شما واگذاشت : « هُوَ أَنشَأَكُمْ مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا » . « 5 »
روايات اسلامى نيز به نحو عام آحاد انسانها را در بهرهبردارى از زمين آزاد گذاشته ، احيا و تملك آن را حقّى مسلم براى همه دانسته است : «
من احيى ارضاً ميتةً فهى له
» . « 6 »
مجموعهء آن آيات و اين روايات به خوبى دليل بر آزادى در تملك است كه از شاخههاى ديگر آزادى اقتصادى محسوب مىشود .
* * * چهارمين شاخه از آزادى اقتصادى ، آزادى در انتخاب شغل است ؛ اين نوع از آزادى اقتصادى نيز آشكارا از روايات اسلامى بهدست مىآيد ؛ رواياتى كه بر تفاوت در توانمندىها و استعدادها تأكيد دارد و اعلان مىدارد كه مردم همواره در خير و خوبى به سر مىبرند تا موقعى كه با يكديگر متفاوتند ، پس بر كارگزاران در نظام اقتصادى است كه از اختلاف افراد در استعدادها غفلت نورزند و توجه داشته باشند كه هر استعدادى را در شغل و كار مناسب با خودش به
هامش
( 1 ) . نساء ، آيهء 29 .
( 2 ) . اعراف ، آيهء 10 .
( 3 ) . ملك ، آيهء 15 .
( 4 ) . طه ، آيهء 52 .
( 5 ) . هود ، آيهء 61 .
( 6 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 3 ، ص 240 ، ح 3877 .