پيش مىآيد . اين صبر به معناى استقامت همراه با تلاش براى حلّ مشكل است ؛ نه تسليم در برابر مشكلات و تحمّل بىقيد و شرط آن . اين گونه صبر در ميدان جنگ سفارش شده است . قرآن مىفرمايد :
« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا . . . وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ » . « 1 » و اين چنين صبرى است كه ظفر را در پى دارد و « هر دو دوستان قديماند » و همراه هم . به اين نكته نيز قرآن اشاره دارد و مىفرمايد : « يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِّنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِّنْكُمْ مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً . . . فَإِنْ يَكُنْ مِّنْكُمْ مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِّنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ » . « 2 »
قطعاً چنين صبرى در جنگ ، به معناى تسليم و سستى و زبونى در مقابل دشمن نيست ، بلكه در دفاع و عزّت و سربلندى مسلمين تجلى مىكند و سبب مىشود مثلًا بيست نفر چنان قدرتمند شوند كه در برابر دويست نفر ايستادگى كنند . نمونههاى بارز اين نوع صبر در قرآن مجيد ، در مورد طالوت و همراهان اندك او ، اصحاب بدر و بسيارى از پيامبران و همراهان آنها آمده است ، چنانكه مىفرمايد : « وَكَأَيِّنْ مِّنْ نَبِىٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ » . « 3 »
دربارهء حضرت حسين بن على عليهما السلام سيدالشهدا كه اسوهء صبر و استقامت بود ، در يكى از زيارت نامهها آمده است : «
ولقد عجبت من صبرك ملائكة السماوات
» . « 4 »
5 . صبر در روابط اجتماعى و انسانى ؛ رعايت آداب معاشرت و حسن روابط اجتماعى جز با صبر و پايدارى ممكن نمىشود . از اينگونه صبر گاه به مدارا تعبير شده است . « 5 » صبر در روابط همسر ، فرزند ، خويشاوندان ، همسايگان ، همكاران ، دوستان ، قوم و قبيله و خلاصه همهء مردم ، صادق است . مثلًا در معاشرت با همسر ، انسان بايد حالتى متعادل و به دور از افراط و تفريط داشته باشد . قرآن مىفرمايد :
« وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » « 6 » نه زندگى را بر او تلخ كند و نه با سوء ظنّ و سختگيرى و غضب با او برخورد نمايد .
در روايتى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «
من صبر على سوء خلق امرأته أعطاه اللَّه من الأجر ما أعطاه أيّوب عليه السلام على بلائه ، و من صبرت على سوء خلق زوجها اعطاها اللَّه مثل ثواب آسية بنت مزاحم
» . « 7 »
ب . عوامل درونى
در اينجا به سراغ عواملى مىرويم كه مربوط به
هامش
( 1 ) . انفال ، آيات 45 و 46 .
( 2 ) . انفال ، آيات 65 و 66 .
( 3 ) . آل عمران ، آيهء 146 .
( 4 ) . بحارالانوار ، ج 98 ، ص 240 .
( 5 ) . رسول خدا فرمود : « مداراة الناس نصف الايمان و الرفق بهمنصف العيش » ( كافى ، ج 2 ، ص 117 ) . در همين ارتباط ر . ك : كنز العمال ، ج 3 ، ص 407 .
( 6 ) . نساء ، آيهء 19 .
( 7 ) . مكارم الاخلاق ، ص 214 ؛ شبيه همين مضمون در بحارالانوار ، ج 100 ، ص 247 ، ح 30 آمده است . در كافى ، ج 5 ، ص 513 ، بابى تحت عنوان « مداراة الزوجة » آمده است .