مىشود به اين دليل است كه انسان از زمانى به زمان ديگر متحول مىشود و حركت مىكند .
بنابر اين معنا ، معنى لاحول ولا قوة الا باللَّه اين است كه هيچ نوع حركت و تحول و هيچ قوت و قدرتى جز از سوى خدا نيست ، اوست كه به ما اين نيروها را بخشيده و به ما توانايى و اختيار داده تا بتوانيم بهسوى مقاصد خويش حركت كنيم .
و بنابر معنى دوم ، معنى جمله اين است كه هيچ مانعى دربرابر معاصى و هيچ قدرتى بر اطاعات جز بهوسيلهء خداوند نيست ، همانگونه كه در ذيل حديث عبايه آمده بود و در حديثى از امام صادق عليه السلام نيز در تفسير جملهء «
لا حول ولا قوّةَ إلّا باللَّه
» مىخوانيم كه فرمود : «
لا يَحولُ بَينَنا وبينَ المَعاصِى إلّااللَّهُ ولا يُقَوّينا على أداءِ الطّاعةِ والفرائضِ إلّااللَّه
؛ ميان ما و گناهان جز خداوند حائل نمىشود و براى اداى اطاعت و واجبات جز خداوند به ما نيرو نمىبخشد » . « 1 »
به اين ترتيب جملهء پرمعنى و پرمحتواى «
لا حولَ ولا قوّة إلّاباللَّه
» دو معنى دارد كه هر دو در روايات معصومين عليهم السلام آمده است . « 2 »
* * *
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 90 ، ص 189 ، ح 24 .
( 2 ) . براى توضيح بيشتر دربارهء مسئلهء جبر و تفويض و قضا و قدر مىتوانيد به كتاب انوارالاصول ، ج 1 ، و تفسير نمونه ، ج 26 ، ذيل آيهء 38 سورهء نبأ و همچنين ج 11 ، ذيل آيهء 33 سورهء نحل ، و بحثهايى كه سابقاً در پيام امام اميرالمؤمنين عليه السلام ، ج 12 ، ص 461 ، ذيل حكمت 78 داشتيم ، مراجعه كنيد .