بازگشت بر او بسته خواهد شد ) » .
سپس امام عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود : « كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ » ؛ اينگونه نيست كه آنها مىگويند . اعمال آنها زنگار بر قلبشان نهاده است » . « 1 »
از نظر عقلى نيز اين مسئله كاملًا پذيرفتنى است ، زيرا هر كار خوب و بدى اثر مثبت يا منفى در روح انسان مىگذارد و وقتى اين آثار متراكم گردد ، روح بهطور كامل شفاف يا ظلمانى و تاريك مىشود . در صورت اول ، احتمال گمراهى بسيار بعيد و در صورت دوم ، احتمال نجات نيز بعيد به نظر مىرسد .
از مباحث بالا ( هم از نظر احاديث و هم از نظر منطق عقل ) روشن است آنچه بعضى از علماى اهل سنّت پنداشتهاند كه ايمان قابل افزايش و كاستى نيست اشتباه است ؛ ايمان درجات دارد همانگونه كه كفر نيز داراى درجاتى است و انسان بهطور محسوس در افرادى كه در اطراف اوست يا نام آنها در تواريخ آمده است مىبيند كه مؤمنان ، كافران ، منكران و فاسقان از نظر درجات ايمان و كفر متفاوت بودند .
قرآن مجيد نيز تصريح مىكند هنگامى كه آيهاى از قرآن نازل مىشود بر ايمان مؤمنان افزوده مىگردد ، همانگونه كه بر رجس و پليدى منافقان و مخالفان به سبب لجاجتى كه دارند : « وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَاناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَاناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ » ؛ اما كسانى كه ايمان آوردهاند ، بر ايمانشان افزوده است ؛ و آنها ( به فضل و رحمت الهى ) خوشحالند . * و امّا آنها كه در دلهايشان بيمارى است ، پليدى بر پليدىشان افزوده است ؛ و از دنيا رفتند در حالى كه كافر بودند » . « 2 »
هامش
( 1 ) . مطففين ، آيهء 14 ؛ مصادر نهجالبلاغه ، ج 4 ، ص 208
( 2 ) . توبه ، آيهء 124 و 125