جمله مقدار مختصرى روغن كه با نوك انگشت برمىگيرند و « لُماظَه » به بقاياى غذا در اطراف دهان و دندانها گفته مىشود و مناسب در اينجا همان معنايى است كه مرحوم سيّد رضى ذكر كرده است .
در حكمت 456 نيز خواهد آمد كه امام عليه السلام مىفرمايد :
« أَلا حُرٌّ يَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا ؛
آيا زادمردى پيدا مىشود كه اين ته ماندهء دنيا را به اهلش واگذارد ؟ » .
به هرحال مقصود امام عليه السلام تأثير تدريجى اعمال صالح و ناصالح در قلب انسان است و به بيان ديگر ، هر عملى تأثيرى در روح مىگذارد كه اگر همان عمل يا شبيه آن تكرار شود ، آن آثار گستردهتر مىشود تا آنجا كه تمام قلب را فرا مىگيرد .
اگر اعمال صالحه باشد قلب كاملًا نورانى مىشود و اگر كارهاى خلاف باشد قلب بهطور كامل ظلمانى مىشود و اينكه در آيات قرآن و اخبار معصومان عليهم السلام آمده است كه بعد از گناه فوراً توبه كنيد براى آن است كه اثرى كه گناه در قلب گذاشته به صورت رنگ ثابتى درنيايد ، زيرا در آغاز قابل شستوشو است ؛ اما هنگامى كه به صورت عادت يا ملكه درآمد تغيير آن بسيار مشكل است .
همانگونه كه در ذكر مصادر اشاره شد « ابوطالب مكى » از علماى اهل سنّت در قوت القلوب اين روايت را به شكل مشروحترى از اميرمؤمنان على عليه السلام ذكر كرده است كه فرمود :
« إنَّ الْإيمانَ لَيَبْدُو لُمْعَةً بَيْضاءً فَإذا عَمِلَ الْعَبْدُ الصَّالِحاتَ نَما وَزادَ حَتّى يَبيضُ قَلْبُهُ كُلُّهُ ، وَإنَّ النّفاقَ لَيَبْدُو نُكْتَةً سَوْداءً فَإذَا انْتَهَكَتِ الْحُرُماتُ نَمَتْ وَزادَتْ حَتّى يَسُودُ الْقَلْبُ فَيَطْبَعُ بِذلِكَ الْخَتْمُ ؛
ايمان در آغاز به صورت نقطهء سفيدى آشكار مىشود . هنگامى كه بندگان خداوند اعمال صالحه انجام دهند نمو و افزايش پيدا مىكند تا آنجا كه تمام قلب سفيد و روشن مىشود و ( در مقابل ) نفاق به صورت نقطهء سياهى ( در قلب ) آشكار مىشود ، هنگامى كه انسان در برابر فرمانهاى الهى پردهدرى كند نمو و افزايش مىيابد تا زمانى كه تمام قلب سياه مىشود و در اين حالت مُهر بر دل انسان گذاشته مىشود ( و راه
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٩٠