را نداشت . تنها خدا مىداند و آن امام بزرگوار كه در آن لحظات بر مولا چه گذشت .
ابن ابىالحديد در شرح نهجالبلاغهء خود در پايان اين سخن مىگويد : اين كلام امام عليه السلام كه به « كميل » مىگويد : « هر زمان كه مىخواهى باز گرد » از لطيفترين كلمات و بهترين آداب است ، زيرا آمرانه نمىفرمايد برگرد ، بلكه مىگويد : هرگاه بخواهى . تا بدين وسيله « كميل » را از ذلت تحت فرمان بودن به عزت اراده و اختيار برساند . « 1 »
به راستى مجموعهء اين كلام امام عليه السلام دست هر خواننده و شنوندهاى را مىگيرد و به سوى عالمى مملو از معنويت و نور مىبرد . صفات اولياى خدا و پيشگامانِ راه تقرب به پروردگار را در عباراتى كوتاه و بسيار پرمعنا شرح مىدهد و چيزى را در اين زمينه فروگذار نمىكند تا كسانى كه آمادهء پيمودن راهند ، در اين مسير قدم بگذارند و با هدايتهاى الهى كه بر زبان اين بندهء خاص پروردگار جارى شده به سوى مقصد يعنى قرب الى الله پيش روند .
جاذبهء اين سخن به قدرى زياد است كه در كلمات علماى شيعه و اهل سنت ، محدث و مورخ و مفسر بازتاب گستردهاى پيدا كرده و در بسيارى از كتابها با عظمت از آن ياد كردهاند .
مرحوم علامهء مجلسى در پايان اين سخن مىگويد : سزاوار است كه آگاهان ، هر روز در اين كلام با نظر موشكافانه بنگرند ( و از فوايد آن بهره گيرند ) . « 2 »
نكتهها :
1 . نظر امام عليه السلام در اين كلمات به كيست ؟
همانگونه كه قبلًا اشاره كرديم ، اوصافى را كه امام عليه السلام در ذيل اين كلام نورانى
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحديد ، ج 18 ، ص 352 .
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 1 ، ص 194 .