كاملًا مىداند ، بلكه از خودشان به آن آگاهتر است ، باز هم امتحان مىكند تا در صحنهء اعمال ظاهر شوند و معيار ثواب و عقاب تحقق يابد . به تعبير ديگر مسير تكامل از طريق افعال مىگذرد و آزمايشهاى الهى همه براى همين هدف است .
باز به زبان ديگر ، آنچه ملاك پاداش و كيفر است حسن فعلى است نه تنها حسن فاعلى .
آنگاه امام در پايان اين سخن انگشت روى چند مصداق از نيات انسانها گذارده مىفرمايد : « زيرا بعضى از مردم ( مثلا ) پسر را دوست دارند و از فرزندان دختر ناخشنودند و بعضى افزايش مال را مىخواهند و از نقصان آن ناراحتند ( هيچ يك از اين نيات سبب پاداش و كيفر نمىشود مگر زمانى كه در ميدان عمل آشكار گردد ) » ؛
( لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ الذُّكُورَ وَيَكْرَهُ الْإِنَاثَ ، وَبَعْضَهُمْ يُحِبُّ تَثْمِيرَ الْمَالِ ، وَيَكْرَهُ انْثِلَامَ الْحَالِ )
. آنها كه تنها فرزندان پسر را دوست دارند و از دختر متنفرند كسانى هستند كه از نعمتهاى الهى ناخرسندند و از عهدهء امتحان الهى بر نيامدهاند و آنها كه در پى جمع مالاند و از هرگونه نقصان ناراحت ، نيز گروهى هسنند كه در اين امتحان قبول نشدهاند .
مرحوم سيّد رضى بعد از بيان اين كلمات حكمتآميز مىگويد : « آنچه امام در اين بيان آورده است از تفسيرهاى عميق و پيچيدهاى است كه از آن حضرت شنيده شده است » ؛
( قالَ الرَّضي : وَهذا مِنْ غَريبِ ما سُمِعَ مِنْهُ فِي التَّفْسيرِ )
. اشاره به اينكه تفسيرى است فشرده و پرمعنا بر مسئلهء آزمايشهاى الهى ، زيرا امام روشن مىسازد كه آزمايشهاى الهى براى كشف مجهول نيست ، بلكه براى به فعليت رسيدن استعدادها و نيات و صفات درونى است .
نكتهها
1 . جهان ميدان آزمايش
آزمونهاى بشرى با دو هدف انجام مىشود : گاه براى كشف مجهولى است