آنگاه امام در ادامهء اين سخن به دو دليل نقلى و عقلى تمسك مىجويد :
نخست مىفرمايد : « زيرا خداوند سبحان مىگويد : بدانيد اموال و اولاد شما وسيلهء آزمايش شما هستند » ؛
( فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ :
« وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ » ) .
لازم به ذكر است كه « فتنه » در اصل به معناى قرار دادن طلا در كوره است تا ناخالصىهاى آن گرفته شود و خالص از ناخالص شناخته گردد سپس به هرگونه آزمايش اطلاق شده البته اين واژه گاه به معناى شكنجه ، گمراه ساختن و ايجاد مشكلات اجتماعى و آشوبگرى نيز استعمال شده است . « 1 »
آيات زيادى دربارهء حتمى بودن امتحانات الهى در قرآن مجيد وجود دارد .
امام انگشت روى دو مورد از موارد بسيار روشن امتحانى گذارده است .
سپس در تفسير اين آيه به بيان دليلى عقلى مىپردازد و مىفرمايد : « معناى اين سخن آن است كه خدا مردم را با اموال و اولادشان آزمايش مىكند تا آنكس كه از روزىاش خشمگين است از آنكس كه شاكر و راضى است شناخته شود ، هرچند خداى سبحان به مردم از خودشان آگاهتر است ؛ ولى اين براى آن است كه كارهايى كه موجب استحقاق ثواب و عقاب مىشود ظاهر گردد » ؛
( وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ يَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ لِيَتَبَيَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ ، وَالرَّاضِيَ بِقِسْمِهِ ، وَإِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ، وَلَكِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِي بِهَا يُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ )
. اين سخن اشاره به نكتهء پرمعنايى است و آن اينكه صفات درونى و نيات اشخاص هرگز سبب پاداش و عقاب نمىشود جز آنكه اين صفات و نيات در عمل آشكار گردد . به بيان ديگر معيار ثواب و عقاب ، اعمال است نه نيات و صفات درونى ، بنابراين خدا در عين اينكه نيات و صفات درونى انسانها را
هامش
( 1 ) . براى شرح بيشتر به تفسير نمونه ، ج 2 ، ص 32 ( ذيل آيهء 191 سورهء بقره ) مراجعه شود .