سپس در ادامهء سخن سه تالى فاسد ديگر براى قول به جبر ذكر كرده و آن اينكه اگر واقعاً مردم مجبور باشند ارسال رسل و انزال كتب آسمانى همه لغو و بيهوده است ، زيرا نه نيكوكارِ مجبور را مىتوان از نيكوكارى باز داشت و نه گنهكارِ مجبور را از گناه . مىفرمايد : « خدا پيامبران را بيهوده نفرستاده و كتب آسمانى را براى بندگان عبث نازل نكرده است » ؛
( وَلَمْ يُرْسِلِ الْأَنْبِيَاءَ لَعِباً ، وَلَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبَادِ عَبَثاً )
. اصولًا اگر ما قائل به جبر باشيم تمام مكتبهاى اخلاقى و توصيههاى علماى اخلاق فرو مىريزد ، زيرا كسانى كه كار غير اخلاقى را به حكم جبر انجام مىدهند هرگز گوششان بدهكار توصيههاى علماى اخلاق يا برنامههاى پيامبران الهى و دستورات كتب آسمانى نيست .
در آخرين تالى فاسد مىفرمايد : « خداوند آسمانها و زمين و آنچه در ميان آنهاست را باطل و بىهدف نيافريده . اين گمان كافران است . واى بر كافران از آتش دوزخ » ؛
( وَلَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا : « ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا ، فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ » )
. يعنى آفرينش آسمان و زمين به حكم رواياتى كه سخن از تسخير آنها براى انسانها مىگويند براى اين انسان است تا مسير حق را در پيش گيرد و راه تكامل را بپيمايد . اگر گفتار طرفداران جبر صحيح باشد آفرينش آسمانها و زمين و آنچه در ميان آنهاست باطل و بيهوده خواهد بود ، چون انسان براى پيمودن راه تكامل اختيارى ندارد و مىدانيم تكامل جبرى تكامل نيست .
اينكه امام - مطابق نسخهء كافى - فرموده است : اين نظر ، عقيدهء بتپرستان و دشمنان رحمان و قائلان به قدَر و مجوس اين امت است اشاره به اين است كه مجوس قائل به ثنويت و دوگانه پرستى بودند : يزدان را خداى خير مىدانستند كه صدور شر از او غير ممكن است و اهريمن را خداى شر كه صدور خير از او غير
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 468
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٦٨