شر و بدىها ( اهريمن ) فقط شر مىآفريند .
امام عليه السلام در اين عبارت كوتاه و پرمعنا محكمترين دليل را براى ابطال جبر بيان فرموده و چهار تالى فاسد براى آن ذكر كرده كه در نسخهء كافى به ده تالى فاسد ارتقا يافته و نشان مىدهد كه مرحوم سيّد رضى در اينجا گزينشى عمل كرده است .
در نسخهء نهجالبلاغه آمده است كه اگر جبر در كار باشد ثواب و عقاب و وعد و وعيد باطل و ساقط مىشود ، زيرا هيچ عقلى نمىپذيرد كسى را مجبور به كارى كنند و بعد او را پاداش يا كيفر دهند و يا قبل از شروع به كار به او بگويند اگر اين كار را انجام دهى چنين تشويق خواهى شد و اگر ندهى چنان توبيخ مىشوى .
اينها همه در صورتى است كه انسان اختيارى از خود داشته باشد در غير اين صورت پاداش و كيفر ظالمانه و وعد و وعيد لغو و بيهوده است .
در نسخهء كافى اضافه بر اين فرموده : هيچ گنهكارى را در فرض جبر نمىتوان ملامت نمود و هيچ نيكوكارى را نمىتوان ستايش كرد ، زيرا ملامت و سرزنش در چنين حالتى ظالمانه و تشويق و ستايش غير عاقلانه است .
بلكه شخص گنهكار در فرض جبر اولى به احسان است ، زيرا گناه دامان او را گرفته و او را تحت فشار قرار داده ، بنابراين بايد به جاى مجازات مورد محبت قرار گيرد و به عكس نيكوكار به مجازات سزاوارتر است ، زيرا از كار نيك خود بهرهمند مىشود و هيچ يك از اين امور با منطق و عقل و عدالت پروردگار سازگار نيست . به عبارت ديگر نه نيكوكار اختيارى از خود داشته و نه بدكار ، بنابراين نه مجازات در مورد آنها عادلانه است نه پاداش عاقلانه و اگر بنا شود بدون استحقاق كيفر و پاداشى در كار باشد پاداش را بايد به بدكار داد تا تخفيف رنج او شود و كيفر را بايد به نيكوكار داد تا تعادلى حاصل گردد و به هر حال هدف امام اين است كه روشن سازد در فرض جبر مسئلهء ثواب و عقاب و اوامر و نواهى ومؤاخذه و تشويق همه به هم مىريزد و مفهوم خود را از دست مىدهد .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 466
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٦٦