اين سخن را مىتوان به صورت ديگرى بيان كرد و آن اينكه در تمام اقوام و ملتها براى مجرمان بازجويى و دادگاه و مجازات و زندان و مانند آن قائلند و به عكس ، براى افراد وظيفهشناس انواع سپاسها و تشويقها و بزرگداشتها ترتيب مىدهند . حتى كسانى كه از نظر فلسفى تفكر جبرى دارند در زندگى اجتماعى خود وجود دادگاهها و مجازات بدكاران را از لوازم زندگى بشر و عاقلانه مىشمرند . اگر ما معتقد به جبر باشيم بايد بگوييم تمام اين برنامهها ظالمانه است . درست به اين مىماند كه ما انسانى مبتلا به رعشه ( پاركينسون ) را به دادگاه حاضر كنيم كه چرا دست تو مىلرزد و يا بيمارى را كه به علت قطع نخاع قادر بر حركت نيست مورد مذمت و ملامت قرار دهيم .
شايد به همين دليل معتقدان به جبر ناچار عدالت خدا را نيز نفى كرده و گفتهاند خدا هر كار كند عين عدالت است حتى اگر تمام نيكان را به دوزخ بفرستد و ظالمان و گنهكاران را به بهشت ، كار خلافى رخ نداده است ؛ سخنى كه هر عاقلى بر آن مىخندد .
آنگاه امام در ادامهء اين سخن و پس از ذكر تالى فاسدها به توضيح مسئلهء اختيار پرداخته و به صورت بسيار شفاف و روشنى آن را بيان مىكند و مىفرمايد : « خداوند سبحان بندگانش را امر كرده و آنها را اختيار بخشيده و نهى كرده و برحذر داشته ، تكاليف آسانى بر دوش آنان گذارده و هرگز تكليف سنگينى نكرده است . در برابرِ ( اطاعت كم ) پاداش كثيرى قرار داده و هرگز كسى از روى اجبار ، او را معصيت نكرده و از روى اكراه اطاعت ننموده است » ؛
( إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخْيِيراً ، وَنَهَاهُمْ تَحْذِيراً ، وَكَلَّفَ يَسِيراً ، وَلَمْ يُكَلِّفْ عَسِيراً ، وَأَعْطَى عَلَى الْقَلِيلِ كَثِيراً ؛ وَلَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً ، وَلَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً )
. امام عليه السلام در اينجا اوامرونواهى تشريعى راآميخته با صفت اختيار ذكركرده وفضل الهى را نيز در سنگين نبودن تكاليف و افزون بودن پاداشها بر آن افزوده است .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 467
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٦٧