حقيقت اين است كه اسلام دين استبداد به راى نيست ؛ اسلام مىگويد :
خداوند تمام علم و دانش و عقل را به يك يا چند نفر نداده بلكه در ميان بندگان خدا تقسيم كرده است . اگر كسى مىخواهد به كمالِ علم و دانش و عقل برسد بايد از افكار ديگران استفاده كند و چه بسا يك مشورت ، جلوى خطاهاى بسيارى را مىگيرد به خصوص اينكه كسى كه قصد كارى را دارد آنچه را مطابق ميل اوست بر غير آن ترجيح مىدهد و نمىتواند به قضاوت بىطرفانه بنشيند و به همين دليل ممكن است گرفتار اشتباهات وسيعى شود ؛ اما افرادى كه از محدودهء كار او خارجند بهتر و روشنتر مىتوانند دربارهء آن قضاوت و داورى كنند .
همانگونه كه در روايات متعدد وارد شده بايد طرف مشورت عاقل و خداترس و راستگو و راز نگهدار و شجاع و خيرخواه باشد تا بتوان از مشورت او بهره گرفت .
درست است كه غير معصومين ممكن است گرفتار خطا شوند ؛ ولى ضريب خطا در يك نفر هر قدر باشد در دو نفر نصف مىشود و در ده نفر به يك دهم مىرسد و احتمال آن بسيار كمتر مىشود ، از اين رو نقل است كه مرد عربى مىگفت : من هرگز مغبون نمىشوم مگر اينكه تمام قبيلهء من مغبون شوند . به او گفتند : چرا و چگونه ؟ گفت : براى اينكه من بدون مشورت آنها كارى انجام نمىدهم . اگر همه اشتباه كنند آنگاه من هم اشتباه مىكنم .
شاعر مىگويد :
مشورت ادراك و هشيارى دهد * عقلها مر عقل را يارى دهد
گفت پيغمبر بكن اى راى زن * مشورت المُسْتَشارُ مُؤتَمَن
* * *