و پرمايهاى دربارهء اهميت عقل از پيغمبر اكرم و امامان معصوم عليهم السلام نقل كرده است .
ابن ابىالحديد بخشى از آن را در شرح خود ذيل همين كلام حكمتآميز از كتاب كامل مبرد نقل كرده از جمله اينكه رسول خدا فرمود :
« ما قَسَمَ لِلْعِبادِ أفْضَلُ مِنَ الْعَقْلِ فَنَوْمُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجاهِلِ وَفِطْرُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ صَوْمِ الْجاهِلِ وَ إقامَةُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجاهِلِ وَما بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا حَتَّي يَسْتَكْمِلَ الْعَقْلَ وَحَتَّي يَكُونَ عَقْلُهُ أفْضَلَ مِنْ عُقُولِ جَميعِ أُمَّتِهِ ؛
خداوند هيچ نعمتى را برتر از عقل در ميان بندگانش تقسيم نكرده است . خواب عاقل از شب زندهدارى جاهل ( و عبادت شبانهء او ) برتر و روزه نگرفتنش از روزهء ( مستحبى ) جاهل برتر و توقفش از سفر جاهل ( براى اطاعت پروردگار يا جهاد ) مهمتر است و خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اينكه عقلش كامل شد و عقل او برتر از عقول تمام امتش بود .
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم :
« صَديقُ كُلُّ أمْرءٍ عَقْلُهُ وَعَدُوُّهُ جَهْلُهُ ؛
دوست هر كس عقل اوست و دشمنش جهل اوست » .
در نقطهء مقابل عقل جهل و نادانى بدترين فقر و تنگدستى است ، زيرا انسان جاهل و نادان هم ثروتش را از دست مىدهد و هم آبرو و حيثيتش را و در يك كلمه دين و دنيايش را تباه مىكند . « 1 »
البته منظور از عقل ، همانگونه كه در روايات اسلامى آمده همان هوش و فراستى است كه انسان را به خدا و اطاعت او نزديك مىكند و از زشتىها دور مىسازد . در دنياى ديروز و امروز افراد ظاهراً عاقلى بودهاند كه سالها بر كشورهايى حكومت كردهاند ولى بسيارى از آنها فاقد عقل به معنايى كه در بالا آمد بودهاند . هوش و ذكاوت آنها نوعى شيطنت بوده است ، همانگونه كه در
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 18 ، ص 185 به بعد .